Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra một kỷ nguyên mới cho sáng tạo, nghiên cứu và đổi mới. AI có thể hỗ trợ con người viết, dịch thuật, thiết kế, sáng tác, phân tích dữ liệu và tạo ra những sản phẩm có giá trị với tốc độ chưa từng có.

Tuy nhiên, song hành với những cơ hội đó là một câu hỏi ngày càng được quan tâm trên toàn thế giới.

Ai có quyền quyết định việc sử dụng các tác phẩm có bản quyền để huấn luyện và phát triển AI?

Trong nhiều năm qua, khi nói đến quyền tác giả, người ta thường nhắc đến quyền nhân thân hoặc quyền tài sản, đặc biệt là quyền được hưởng tiền bản quyền khi tác phẩm được khai thác. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên AI, một quyền đang trở nên ngày càng quan trọng hơn cả, đó là quyền được lựa chọn.

Quyền lựa chọn ở đây được hiểu là quyền của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền quyết định liệu tác phẩm của mình có được sử dụng để khai thác văn bản và dữ liệu (Text and Data Mining - TDM), huấn luyện hệ thống AI hoặc tạo ra các sản phẩm AI hay không.

Đây không chỉ là câu chuyện về tiền bản quyền, mà trước hết là câu chuyện về quyền tự quyết đối với tài sản trí tuệ.

Mỗi bức ảnh, mỗi bộ phim, mỗi bản nhạc, mỗi cuốn sách hay mỗi bài viết đều là kết quả của quá trình lao động sáng tạo, tích lũy tri thức, kinh nghiệm và cảm xúc của con người. Khi những tác phẩm đó trở thành dữ liệu để AI học tập và phát triển, giá trị của chúng không còn dừng lại ở việc phục vụ công chúng mà đã trở thành nguồn tài nguyên chiến lược của nền kinh tế số.

Chính vì vậy, trên thế giới đang hình thành một xu hướng ngày càng rõ nét: mọi hoạt động khai thác dữ liệu sáng tạo cho AI cần phải tôn trọng quyền quyết định của chủ sở hữu quyền.

Một minh chứng đáng chú ý là ngày 16/6/2026, Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ khu vực Châu Á - Thái Bình Dương (Motion Picture Association - MPA Asia Pacific) đã có văn bản chính thức gửi Hội Bảo vệ quyền tác phẩm điện ảnh và phim truyền hình Việt Nam (VAFC) liên quan đến việc thực hiện Nghị định số 134/2026/NĐ-CP.

Trong văn bản này, MPA - tổ chức đại diện cho các hãng phim hàng đầu thế giới như Walt Disney Studios Motion Pictures, Netflix Studios LLC, Paramount Pictures Corporation, Amazon Studios LLC, Sony Pictures Entertainment Inc., Universal City Studios LLC và Warner Bros. Discovery - đã đề nghị công bố công khai việc các hãng phim thành viên thực hiện quyền bảo lưu quyền quyết định đối với việc sử dụng tác phẩm trong các hoạt động liên quan đến AI.

Thứ nhất, từ chối áp dụng ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu (TDM) đối với các tác phẩm điện ảnh và truyền hình thuộc quyền quản lý của mình.

Thứ hai, từ chối áp dụng cơ chế cấp phép bắt buộc đối với đầu ra do AI tạo ra, nhằm bảo lưu đầy đủ quyền quyết định của chủ sở hữu quyền đối với việc sử dụng tác phẩm trong quá trình phát triển AI.

Đáng chú ý hơn, MPA còn đề nghị VAFC công bố công khai trên trang thông tin điện tử của mình việc các hãng phim thành viên thực hiện các quyền từ chối này. Điều đó cho thấy điều mà các chủ sở hữu quyền mong muốn trước tiên không phải là một khoản phí bản quyền, mà là sự minh bạch và sự tôn trọng ý chí của họ.

Thông điệp này phản ánh một xu hướng đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu.

Nếu trong giai đoạn đầu của AI, các cuộc tranh luận chủ yếu xoay quanh câu hỏi "AI tạo ra tác phẩm thì ai là tác giả?", thì hiện nay trọng tâm đã chuyển sang một vấn đề nền tảng hơn: AI được học từ dữ liệu của ai và ai có quyền cho phép việc học đó?

Đó là sự chuyển dịch từ việc quản lý đầu ra của AI sang quản lý đầu vào của AI.

Nói cách khác, dữ liệu sáng tạo đang trở thành một loại tài sản chiến lược của nền kinh tế số.

Trong bối cảnh đó, vai trò của các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả và quyền liên quan cũng đang thay đổi mạnh mẽ.

Nếu trước đây, các tổ chức này chủ yếu thực hiện chức năng cấp phép, thu và phân phối tiền bản quyền thì ngày nay, họ đang trở thành cầu nối giữa người sáng tạo, các chủ sở hữu quyền và các doanh nghiệp công nghệ.

Giá trị lớn nhất của các tổ chức đại diện tập thể quyền không chỉ nằm ở việc quản lý doanh thu bản quyền mà còn ở khả năng xác lập, công bố, quản lý và bảo vệ ý chí của chủ sở hữu quyền đối với việc sử dụng tài sản trí tuệ trong môi trường AI.

Thông qua các tổ chức này, tác giả và chủ sở hữu quyền có thể công khai lựa chọn cho phép hoặc không cho phép tác phẩm của mình được sử dụng trong các hoạt động khai thác dữ liệu và huấn luyện AI. Đồng thời, các doanh nghiệp công nghệ cũng có cơ sở pháp lý rõ ràng hơn khi tiếp cận nguồn dữ liệu sáng tạo, góp phần hạn chế tranh chấp và nâng cao tính minh bạch của thị trường.

Đây cũng chính là nền tảng để xây dựng một hệ sinh thái AI phát triển bền vững, nơi đổi mới sáng tạo không đối lập với bảo hộ quyền tác giả mà bổ trợ cho nhau.

AI chắc chắn sẽ tiếp tục phát triển và trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế số. Nhưng dù công nghệ có tiến xa đến đâu thì một nguyên tắc cơ bản vẫn cần được tôn trọng: quyền quyết định đối với dữ liệu sáng tạo phải thuộc về người sáng tạo hoặc chủ sở hữu quyền.

Bởi lẽ, trong kỷ nguyên AI, điều quan trọng nhất không phải là tác giả được trả bao nhiêu tiền cho việc sử dụng tác phẩm, mà là họ vẫn giữ được quyền lựa chọn: cho phép hay không cho phép, chia sẻ hay không chia sẻ, đồng ý hay không đồng ý.

Chính quyền được lựa chọn ấy mới là nền tảng của một nền kinh tế sáng tạo số minh bạch, công bằng và phát triển bền vững. AI có thể xử lý dữ liệu với tốc độ rất lớn, nhưng AI không thể thay thế quyền tự quyết của con người đối với thành quả sáng tạo của chính mình.

Lê Thị Minh Hằng - Chuyên gia SHTT