Trước khi biểu quyết, Quốc hội nghe Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh trình bày Báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo Luật trên cơ sở ý kiến của các đại biểu Quốc hội. Việc sửa đổi Luật Xuất bản được thực hiện sau hơn 13 năm triển khai Luật hiện hành, nhằm tháo gỡ những bất cập trong thực tiễn, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển của công nghệ, phương thức phát hành và môi trường số.

Xác định xuất bản là ngành kinh tế, công nghệ và bộ phận của công nghiệp văn hóa

Một trong những nội dung được điều chỉnh là quy định về vị trí, mục đích của hoạt động xuất bản. Theo Luật sửa đổi, hoạt động xuất bản tiếp tục được xác định là lĩnh vực văn hóa, tư tưởng có tính đặc thù, đồng thời là một ngành kinh tế, công nghệ, bộ phận của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia.

Nhà nước giữ vai trò định hướng, kiến tạo phát triển ngành xuất bản, đồng thời bổ sung trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và cá nhân trong việc tuân thủ pháp luật, bảo tồn tiếng nói, chữ viết và các giá trị văn hóa dân tộc. Chính sách phát triển xuất bản được thiết kế theo hướng tạo điều kiện hình thành các cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia và các tập đoàn xuất bản, truyền thông đa nền tảng, đa sản phẩm.

Nhà nước cũng ưu tiên đầu tư hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu chuyên ngành, phát triển xuất bản điện tử và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Các chính sách hỗ trợ về thuế, đất đai, bản quyền, dịch thuật và phát triển văn hóa đọc được quy định theo hướng phù hợp với yêu cầu phát triển ngành, trong đó chú trọng vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Kiểm soát chặt hơn đối với nội dung xuất bản đặc thù

Về cơ chế kiểm soát nội dung, Luật sửa đổi vẫn giữ nguyên nguyên tắc Nhà nước không kiểm duyệt tác phẩm trước khi xuất bản theo Luật Xuất bản hiện hành. Tuy nhiên, đối với một số nhóm tác phẩm, tài liệu có yêu cầu quản lý cao, liên quan đến lịch sử cách mạng, chủ quyền, an ninh quốc gia, lãnh tụ, lãnh đạo đất nước, anh hùng dân tộc..., Luật thiết lập cơ chế kiểm soát nhiều lớp.

Theo đó, nhà xuất bản phải tổ chức thẩm định bản thảo trước khi đăng ký kế hoạch xuất bản. Cơ quan chủ quản xem xét, đánh giá kết quả và phê duyệt kế hoạch. Sau khi nộp lưu chiểu, đối với các trường hợp thuộc diện phải thẩm định, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức thẩm định và cho ý kiến trước khi phát hành, trừ trường hợp được miễn thẩm định theo quy định của Chính phủ.

Cơ chế này nhằm tăng khả năng phòng ngừa, kiểm soát rủi ro đối với những nội dung đặc thù, đồng thời không làm thay đổi quyền quyết định xuất bản và trách nhiệm pháp lý của nhà xuất bản.

Bổ sung quy định về AI, bản quyền trong môi trường số

Trước sự phát triển nhanh của công nghệ và các nền tảng số, Luật sửa đổi bổ sung nhiều quy định liên quan đến hoạt động xuất bản trong môi trường số, trong đó có việc ứng dụng AI và bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan.

Luật quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân khi ứng dụng AI trong hoạt động xuất bản, đồng thời yêu cầu tăng cường bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan trong môi trường số và bảo đảm sự thống nhất với pháp luật về sở hữu trí tuệ. Đối với xuất bản phẩm được tạo ra toàn bộ hoặc một phần bằng AI, quy định mới đặt ra yêu cầu thông báo và gắn nhãn rõ ràng. Việc ứng dụng AI không làm thay đổi trách nhiệm pháp lý của nhà xuất bản và những chủ thể có liên quan đối với nội dung được phát hành.

Luật cũng quy định trách nhiệm đối với các cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian, nền tảng số và tổ chức nước ngoài cung cấp dịch vụ cho người sử dụng tại Việt Nam. Các chủ thể này phải thực hiện các yêu cầu về định danh, lưu giữ dữ liệu, có đại diện pháp lý và phối hợp ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin vi phạm theo yêu cầu của cơ quan quản lý nhà nước.

Đẩy mạnh số hóa, giảm thủ tục hành chính

Luật sửa đổi đồng thời điều chỉnh nhiều quy định theo hướng đơn giản hóa thủ tục và tăng ứng dụng hệ thống điện tử trong quản lý xuất bản. Đối với hoạt động kinh doanh nhập khẩu xuất bản phẩm, cơ chế quản lý được chuyển sang hướng thông báo danh mục và kết quả tự thẩm định với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Các khoản lệ phí liên quan đến đăng ký và cấp phép nhập khẩu được bãi bỏ theo quy định mới.

Việc lưu chiểu cũng được số hóa. Nhà xuất bản thực hiện nộp tệp điện tử thông qua hệ thống lưu chiểu điện tử tập trung chậm nhất 10 ngày trước khi phát hành. Hết thời hạn này, nhà xuất bản được quyền phát hành sản phẩm theo quy định.

Một điểm đáng chú ý khác là việc tăng cường phân cấp quản lý cho địa phương. UBND cấp tỉnh được giao thẩm quyền thẩm định, cấp phép xuất bản tài liệu không kinh doanh và cấp phép hoạt động in.

Riêng quy định về in xuất khẩu xuất bản phẩm tại khoản 21 Điều 1 có hiệu lực từ ngày 1/1/2029, tạo thời gian để chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho việc thực hiện.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2027. Các quy định mới được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý phù hợp hơn với quá trình chuyển đổi số, sự phát triển của AI và yêu cầu hiện đại hóa ngành xuất bản, đồng thời góp phần giảm thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Quỳnh Trang