Những "công xưởng" bẩn trên đất nông nghiệp

Theo ghi nhận của phóng viên, tại phường Hà An (Thị xã Quảng Yên) và xã Đầm Hà (huyện Đầm Hà), tỉnh Quảng Ninh, hàng loạt xưởng sơ chế hàu tự phát đang mọc lên như nấm. Điều đáng nói, các cơ sở này hầu hết đều xây dựng trái phép trên đất nuôi trồng thủy sản, đất ruộng và không hề có hồ sơ pháp lý về môi trường hay sản xuất.

Tại cơ sở của hộ gia đình ông Vũ Đ.V (phường Hà An), bà Trần T.T(vợ ông V.) không ngần ngại thừa nhận đang làm hàng đông lạnh để xuất khẩu?. Tương tự, tại các hộ bà Trần TP, ông Nguyễn T.T (Hà An) hay ông Đinh VT, bà Đ.T.T (Đầm Hà), hoạt động bóc tách hàu diễn ra nhộn nhịp trong điều kiện cơ sở hạ tầng tồi tàn.

Khảo sát thực tế cho thấy, toàn bộ khu vực sơ chế không hề được láng nền xi măng, không có rãnh thoát nước, không có bể thu gom và xử lý nước thải. Nước thải nhiễm bẩn xả trực tiếp ra môi trường, vỏ hàu chất đống bừa bãi xung quanh xưởng. Công nhân làm việc không đồ bảo hộ, quy trình rửa hàu thủ công không đảm bảo các tiêu chuẩn khử khuẩn khắt khe theo quy định.

Thủ đoạn "tráng men" để hợp thức hóa sai phạm

Dù quy trình sản xuất tại địa phương vô cùng nhếch nhác, nhưng khi ra đến cửa khẩu, những lô hàng này lại sở hữu bộ hồ sơ "đẹp" để thông quan. Thủ đoạn chính là hình thức "tráng men": Hàu từ các xưởng không phép được thu gom bằng xe tải nhỏ, đưa về các công ty có đầy đủ pháp nhân như Công ty Green Aquatech (Vân Đồn, Quảng Ninh) và Công ty Hoa Phong Á Châu (Hải Phòng).

Ngày 9/12 và 10/12/2025, theo chân các xe container, phóng viên ghi nhận quy trình tập kết hàng tại bến xe Cái Rồng và các nút giao cao tốc. Tại đây, những túi hàu sơ chế thủ công được đưa vào kho của công ty "tráng men" rồi nhanh chóng được hợp thức hóa bằng giấy chứng nhận sức khỏe (Health Certificate - HC) để xuất ... qua cửa khẩu Cha Lo (Quảng Bình).

Theo quy định, để được cấp giấy HC, lô hàng phải được sản xuất tại các đơn vị đạt chứng chỉ HACCP, ISO 22000:2018, có hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn và nguồn nguyên liệu rõ ràng. Tuy nhiên, bằng cách "mượn danh" các công ty lớn, hàng chục tấn hàu "bẩn" từ các xưởng không phép đã nghiễm nhiên đạt tiêu chuẩn quốc tế trên giấy tờ.

Trách nhiệm của chính quyền địa phương?

Dù UBND phường Hà An đã từng có động thái xử phạt vi phạm hành chính đối với một số hộ gia đình về lĩnh vực môi trường, nhưng thực tế các xưởng này vẫn ngang nhiên hoạt động, thậm chí quy mô ngày càng lớn. Việc các nhà xưởng xây dựng trái phép trên đất nông nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản diễn ra công khai trong thời gian dài nhưng không bị cưỡng chế, tháo dỡ triệt để đặt ra dấu hỏi lớn về trách nhiệm giám sát của chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý thị trường, môi trường tại Quảng Ninh.

Việc buông lỏng quản lý không chỉ gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng tại khu vực dân cư mà còn đe dọa trực tiếp đến uy tín của ngành thủy sản Việt Nam trên trường quốc tế. Nếu các lô hàng không đảm bảo VSATTP này bị phía nước bạn phát hiện và trả về, hậu quả kinh tế và thương hiệu sẽ vô cùng nặng nề.

Quy định của Nhà nước đối với hàng xuất khẩu

Theo Nghị định 148/2025/NĐ-CP ngày 12/06/2025 của Chính Phủ, quy định về Cấp giấy chứng nhận đối với thực phẩm xuất khẩu (bao gồm giấy chứng nhận đối với thực phẩm xuất khẩu và giấy chứng nhận y tế), và Thông tư 08/2025/TT-BYT ngày 07/03/2025 của Bộ Y Tế quy định đối với thực phẩm xuất khẩu bao gồm:

 Cấp giấy chứng nhận đối với thực phẩm xuất khẩu

1. Hồ sơ đề nghị cấp giấy chứng nhận

Hồ sơ đề nghị cấp giấy chứng nhận cho 01 (một) lô hàng xuất khẩu hoặc một cơ sở sản xuất thực phẩm xuất khẩu gồm:

a) Đơn đề nghị cấp giấy chứng nhận theo mẫu số 12 ban hành kèm theo Phụ lục này;

b) Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm hoặc một trong các Giấy chứng nhận: Thực hành sản xuất tốt (GMP), Hệ thống phân tích mối nguy và điểm kiểm soát tới hạn (HACCP), Hệ thống quản lý an toàn thực phẩm ISO 22000, Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (IFS), Tiêu chuẩn toàn cầu về an toàn thực phẩm (BRC), Chứng nhận hệ thống an toàn thực phẩm (FSSC 22000) hoặc tương đương còn hiệu lực (Bản sao có xác nhận của tổ chức, cá nhân xuất khẩu), trừ trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 12 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP;

c) Phiếu kết quả kiểm nghiệm an toàn thực phẩm của mẫu thử thuộc lô sản phẩm thực phẩm xuất khẩu (đối với Giấy chứng nhận y tế và các giấy chứng nhận khác có liên quan đến lô hàng xuất khẩu), có đầy đủ thông tin về tên sản phẩm, lô sản phẩm thực phẩm được cấp bởi phòng kiểm nghiệm được chỉ định hoặc phòng kiểm nghiệm được công nhận phù hợp ISO 17025 (Bản gốc hoặc bản sao có chứng thực), đạt yêu cầu của Quy chuẩn kỹ thuật tương ứng (đối với sản phẩm đã có Quy chuẩn kỹ thuật); hoặc đạt các chỉ tiêu theo quy định/ yêu cầu kỹ thuật (đối với sản phẩm chưa có Quy chuẩn kỹ thuật) tại một trong các giấy tờ và theo thứ tự ưu tiên như sau:

- Thông tư của các bộ, ngành;

- Tiêu chuẩn Quốc gia (trong trường hợp chưa có các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, Thông tư của các Bộ ngành, Quy chuẩn kỹ thuật địa phương);

- Tiêu chuẩn của Ủy ban tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (Codex), Tiêu chuẩn khu vực, Tiêu chuẩn nước ngoài (trong trường hợp chưa có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, Thông tư của các bộ ngành, Quy chuẩn kỹ thuật địa phương, Tiêu chuẩn quốc gia);

- Tiêu chuẩn nhà sản xuất đính kèm (trong trường hợp chưa có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, Thông tư của các bộ ngành, Quy chuẩn kỹ thuật địa phương, Tiêu chuẩn quốc gia, Tiêu chuẩn của Ủy ban tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (Codex), Tiêu chuẩn khu vực, Tiêu chuẩn nước ngoài);

d) Xác nhận đóng phí thẩm định cấp giấy chứng nhận đối với thực phẩm xuất khẩu.

2. Trường hợp nước nhập khẩu yêu cầu giấy chứng nhận theo mẫu do nước nhập khẩu quy định có những thông tin ngoài những thông tin quy định tại khoản 5 Phần này, ngoài các giấy tờ quy định tại khoản 1 Phần này, tổ chức, cá nhân phải nộp các giấy tờ liên quan phù hợp để chứng minh các thông tin đó.

3. Giấy chứng nhận đối với thực phẩm xuất khẩu

a) Giấy chứng nhận (Giấy chứng nhận y tế hoặc Giấy chứng nhận khác có liên quan trong trường hợp có yêu cầu của nước nhập khẩu) được cấp cho sản phẩm thực phẩm, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến; dụng cụ, vật liệu bao gói, chứa đựng thực phẩm khi tổ chức, cá nhân có yêu cầu;

b) Nội dung trên giấy chứng nhận được thể hiện bằng ngôn ngữ tiếng Anh và phải có tối thiểu các thông tin sau:

- Tên giấy chứng nhận (Giấy chứng nhận y tế hoặc Giấy chứng nhận khác có liên quan trong trường hợp có yêu cầu của nước nhập khẩu);

- Tên cơ quan cấp giấy chứng nhận;

- Số, ngày cấp giấy chứng nhận;

- Tên mặt hàng được cấp giấy chứng nhận hoặc tên nhóm sản phẩm thực phẩm do cơ sở sản xuất;

- Hạn sử dụng/hạn sử dụng tốt nhất của lô sản phẩm thuộc mặt hàng xuất khẩu đối với Giấy chứng nhận y tế và các giấy chứng nhận khác có liên quan đến lô hàng xuất khẩu;

Số và thời hạn hiệu lực của giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm hoặc tương đương đối với giấy chứng nhận liên quan đến cơ sở sản xuất thực phẩm;

- Tên và địa chỉ của tổ chức, cá nhân xuất khẩu; cơ sở sản xuất;

- Căn cứ trên phiếu kiểm nghiệm của lô sản phẩm thực phẩm xuất khẩu, xác nhận lô sản phẩm tuân thủ quy định hiện hành của Việt Nam về an toàn thực phẩm và phù hợp cho người tiêu dùng (“fit(s) for human consumption”); hoặc cơ sở sản xuất thực phẩm tuân thủ quy định hiện hành của Việt Nam về an toàn thực phẩm trong trường hợp giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm hoặc tương đương còn hiệu lực;

- Chữ ký, con dấu của cơ quan có thẩm quyền.

Được biết, hàng hoá là sản phẩm do hộ nuôi trồng bán hàu do mình sản xuất sẽ được tính thuế VAT và thuế thu nhập 0%. Trường hợp thu mua từ các nhà nuôi trồng về sản xuất sẽ chịu thuế 5%. Việc sản xuất thành phẩm từ một nơi (đã mua nguyên liệu và sơ chế), xuất đi với tên công ty khác liệu có đảm bảo trong việc kê khai thuế.

Việc xây dựng vùng nuôi trồng, sơ chế, xuất khẩu chính ngạch đang trở thành vấn đề cần thiết trong quá trình xây dựng thương hiệu, đảm bảo chất lượng nông sản trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh trong mắt đối tác Quốc tế.

Đã đến lúc các cơ quan chức năng tỉnh Quảng Ninh và Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường cần vào cuộc thanh tra toàn diện quy trình cấp giấy chứng nhận HC cho các doanh nghiệp nêu trên. Đồng thời, cần xử lý nghiêm các cán bộ buông lỏng quản lý, để mặc các "xưởng không phép" bủa vây môi trường và "làm bẩn" chuỗi cung ứng xuất khẩu.

Bắc Hiệp - Quang Huyên