Một nhóm tác giả sách giáo khoa vừa đệ đơn kiện tập thể tại New York, cáo buộc OpenAI sử dụng trái phép các tác phẩm có bản quyền để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn, trong đó có những tài liệu được tải xuống từ các website chuyên phát tán nội dung lậu.

Đây là vụ kiện mới nhất liên quan đến việc các công ty AI sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện mô hình. Trước đó, trong tháng 7, nhóm tác giả này cũng đã khởi kiện Meta tại California với những cáo buộc tương tự.

Theo đơn kiện ngày 14/8, nguyên đơn chính Michael Sullivan, đại diện cho nhóm tác giả sách giáo khoa có hoàn cảnh tương tự, cáo buộc OpenAI, với sự hỗ trợ của Microsoft, đã sao chép trái phép hàng nghìn cuốn sách giáo khoa để phục vụ quá trình huấn luyện AI.

Các tác giả cho rằng những bị đơn còn xóa thông tin nhận diện bản quyền nhằm che giấu hành vi sao chép. Sau khi được huấn luyện bằng nguồn dữ liệu này, các dịch vụ AI có nguy cơ "thay thế" thị trường sách giáo khoa mới cũng như các phiên bản được cập nhật.

Nhóm nguyên đơn yêu cầu tòa án xác định hành vi vi phạm bản quyền, buộc các bị đơn bồi thường thiệt hại và áp dụng biện pháp ngăn chặn nhằm chấm dứt các hành vi xâm phạm tiếp diễn.

Hoàn toàn có thể xây dựng thị trường cấp phép nội dung sách giáo khoa bản quyền

Đơn kiện lập luận rằng thị trường cấp phép sử dụng nội dung sách giáo khoa cho hoạt động huấn luyện AI đã tồn tại hoặc hoàn toàn có thể được xây dựng. Theo đó, các công ty AI có thể sử dụng nội dung có bản quyền để huấn luyện mô hình và trả cho tác giả, chủ sở hữu quyền một khoản thù lao phù hợp.

Tuy nhiên, các nguyên đơn cáo buộc OpenAI và Microsoft đã tìm cách né tránh những cơ chế cấp phép này, trong đó có việc tải xuống một lượng lớn sách giáo khoa từ các website nổi tiếng về phát tán nội dung lậu.

Theo đơn kiện, sách giáo khoa có giá trị đặc biệt đối với việc huấn luyện LLM bởi chúng trình bày kiến thức thuộc nhiều lĩnh vực và chuyên ngành theo cách có hệ thống, dễ tiếp cận, hiệu quả và thường xuyên được cập nhật.

Các tác giả cảnh báo LLM có thể đe dọa thị trường sách giáo khoa bằng cách làm suy giảm động lực để các tác giả tiếp tục viết và cập nhật những giáo trình chất lượng cao, trong khi chính các mô hình AI lại phụ thuộc vào nguồn tri thức do họ tạo ra.

Đơn kiện cũng cho rằng các tác nhân AI tạo sinh ngày càng tiên tiến có khả năng thay thế sách giáo khoa do con người biên soạn bằng những sản phẩm do AI tạo ra với chi phí thấp hơn, thậm chí miễn phí.

Lo ngại trường học có thể bỏ việc mua bản quyền sách giáo khoa

Một trong những lập luận đáng chú ý của vụ kiện liên quan đến khả năng các mô hình AI liên tục cập nhật kiến thức bằng cách tiếp nhận những phiên bản sách giáo khoa mới ngay khi chúng được xuất bản.

Theo các nguyên đơn, nếu điều này xảy ra, giáo viên và các cơ sở giáo dục có thể cân nhắc từ bỏ việc lựa chọn sách giáo khoa truyền thống, thay vào đó sử dụng các sản phẩm thay thế dựa trên LLM.

Nhóm tác giả cho rằng nguy cơ này đặc biệt nghiêm trọng đối với thị trường sách giáo khoa, bởi cách thức vận hành của thị trường này khác đáng kể so với thị trường sách thương mại.

Đối với sách thương mại, người đọc thường mua sách vì nhu cầu hoặc sở thích cá nhân. Một số độc giả có thể chấp nhận một câu chuyện do AI tạo ra, nhưng người muốn đọc tác phẩm của một tác giả cụ thể thường ít có khả năng chấp nhận một sản phẩm thay thế.

Trong khi đó, với sách giáo khoa, người trực tiếp mua sách thường không phải là người quyết định lựa chọn sách.

Thị trường sách giáo khoa chủ yếu được thúc đẩy bởi hoạt động "adoption", tức giáo viên, nhà trường hoặc hệ thống giáo dục lựa chọn một giáo trình và yêu cầu học sinh, sinh viên sử dụng.

Theo đơn kiện, điểm khác biệt này có ý nghĩa quan trọng.

Ở bậc tiểu học và trung học, người mua thường là trường học hoặc hệ thống trường học, những đơn vị luôn chịu áp lực cắt giảm chi phí ngân sách. Trong giáo dục đại học, người mua thường là sinh viên, những người được giảng viên yêu cầu sử dụng một giáo trình nhất định.

Các nguyên đơn cho rằng trong cả hai trường hợp, người mua đều có động lực mạnh để tránh chi phí mua sách nếu có thể tìm thấy một phiên bản "miễn phí" của chính cuốn sách đó, hoặc một sản phẩm thay thế "đủ tốt" thông qua LLM.

Tranh luận về phạm vi bảo hộ bản quyền

Đơn kiện thừa nhận rằng bản thân nội dung kiến thức, chủ đề hay lĩnh vực mà một cuốn sách giáo khoa đề cập có thể không thuộc phạm vi bảo hộ bản quyền.

Tuy nhiên, theo các tác giả, cách tác giả lựa chọn, tổ chức và sắp xếp nội dung lại được bảo hộ. Bên cạnh đó, giọng văn và phương pháp sư phạm của tác giả cũng có thể là những yếu tố được pháp luật bản quyền bảo vệ.

Từ đó, các nguyên đơn cho rằng rủi ro là đáng kể khi LLM không chỉ được sử dụng để cung cấp thông tin, mà còn có thể được yêu cầu mô phỏng phong cách của những tác giả sách giáo khoa cụ thể.

Theo lập luận của nhóm tác giả, khả năng này có thể khiến các mô hình AI "thay thế, làm loãng hoặc bào mòn" thị trường dành cho sách giáo khoa do con người biên soạn.

Vụ kiện của các tác giả sách giáo khoa có nhiều điểm tương đồng với những vụ kiện khác do các nhà xuất bản và tác giả sách thương mại khởi xướng nhằm phản đối việc sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện AI.

Tuy nhiên, các nguyên đơn cho rằng mối đe dọa đối với thị trường sách giáo khoa có đặc điểm riêng và nghiêm trọng hơn, bởi quyết định mua sách thường được thực hiện bởi giáo viên, nhà trường hoặc hệ thống giáo dục, trong khi người sử dụng cuối cùng là học sinh, sinh viên.

Nếu các mô hình AI có thể cung cấp miễn phí hoặc với chi phí thấp những nội dung đủ đáp ứng nhu cầu học tập, các tác giả lo ngại thị trường sách giáo khoa truyền thống có thể bị thu hẹp đáng kể. Điều này, theo họ, không chỉ ảnh hưởng đến doanh thu hiện tại mà còn có thể làm suy giảm động lực đầu tư vào việc biên soạn và cập nhật các giáo trình mới trong tương lai.

Quỳnh Trang