Sáng 18/10, tại Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã tổ chức Diễn đàn "Chỉnh sửa gen trong nông nghiệp – Công nghệ chiến lược gắn với khung pháp lý", thu hút sự quan tâm lớn từ giới khoa học và hoạch định chính sách.

Công nghệ chiến lược: Rút ngắn thời gian tạo giống 10 năm 

Phát biểu tại Diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến nhấn mạnh tầm quan trọng chiến lược của công nghệ chỉnh sửa gen, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển đổi số và phát triển kinh tế xanh.

Công nghệ chỉnh sửa gen đã được Chính phủ đưa vào Danh mục công nghệ chiến lược ưu tiên phát triển (theo Quyết định số 1131/QĐ-TTg), thể hiện cam kết dài hạn trong việc đưa Việt Nam bắt kịp xu hướng khoa học công nghệ toàn cầu.

Theo Viện Di truyền Nông nghiệp, công nghệ này mang lại ưu điểm vượt trội so với công nghệ biến đổi gen (GMO): Cho phép tác động chính xác vào từng vị trí trong bộ gen cây trồng, giúp tạo ra giống mới (chịu mặn, kháng bệnh, tăng dinh dưỡng) mà không cần chèn gen từ loài khác, khiến sản phẩm gần như tương đồng với giống lai tự nhiên; thời gian chọn tạo giống chỉ còn 2-5 năm, thay vì 10-15 năm như phương pháp truyền thống.

Hiện tại, nhiều viện, trường lớn của Việt Nam đã làm chủ công nghệ này với các thành tựu nổi bật như lúa chịu mặn và kháng bệnh, đậu tương giảm đường khó tiêu, cà chua giàu carotenoid , hay ngô và đu đủ tăng năng suất.

"Nút thắt" pháp lý: Cần tách biệt GE và GMO 

Dù tiềm năng ứng dụng đã sẵn sàng, các chuyên gia khẳng định rào cản lớn nhất hiện nay chính là khung pháp lý chưa hoàn thiện.

Luật Đa dạng sinh học năm 2008 đã quy định về sinh vật biến đổi gen (GMO). Tuy nhiên, đối với công nghệ chỉnh sửa gen (GE - Genome Editing), hệ thống pháp lý hiện tại chưa rõ ràng, gây khó khăn cho việc thương mại hóa và hội nhập quốc tế.

TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết xu hướng toàn cầu đang chuyển dịch sang quản lý dựa trên bản chất sản phẩm cuối cùng, thay vì công nghệ sử dụng để tạo ra nó.

Nhiều quốc gia không xem sinh vật chỉnh sửa gen là GMO nếu sản phẩm cuối cùng không chứa DNA ngoại lai hoặc không tạo ra tổ hợp gen mới.Mục tiêu: Việt Nam cần tách biệt định nghĩa "chỉnh sửa gen" với "biến đổi gen" để đưa ra cách thức quản lý, kiểm tra, giám sát tương ứng, tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới.GS.TS. Lê Huy Hàm, Chủ nhiệm Chương trình Khoa học và Công nghệ cấp Quốc gia về Công nghệ sinh học, đánh giá quá trình xây dựng quy chế quản lý GMO kéo dài gần một thập kỷ là bài học quý giá cho lần sửa đổi này. Ông nhấn mạnh việc ban hành chính sách dựa trên cơ sở khoa học và đánh giá rủi ro là cực kỳ cần thiết.

Khuyến nghị hành động: Đảm bảo bản quyền và minh bạch 

Để tháo gỡ vướng mắc, Việt Nam đang xem xét sửa đổi, bổ sung Luật Đa dạng sinh học 2008 để cập nhật khái niệm và xây dựng cơ chế quản lý, thương mại phù hợp với xu thế quốc tế.

Thứ trưởng Phùng Đức Tiến khẳng định: "Việc hoàn thiện khung pháp lý là điều kiện tiên quyết... cần tạo môi trường và động lực để các nhà khoa học yên tâm cống hiến, tránh tình trạng họ trăn trở với nghiên cứu".

Các chuyên gia cũng đưa ra các khuyến nghị cụ thể:

Làm rõ ranh giới pháp lý: Phân biệt rõ ràng giữa GMO và GE dựa trên bản chất ADN của sản phẩm cuối cùng.

Tập trung nghiên cứu chiến lược: Lựa chọn, tập trung nghiên cứu những tính trạng mang giá trị kinh tế cao và giải quyết các vấn đề cấp bách của nông nghiệp (biến đổi khí hậu, kháng bệnh).

Bảo vệ bản quyền: Quan tâm đến vấn đề bản quyền để bảo vệ quyền lợi khi thương mại hóa sản phẩm chỉnh sửa gen ra thị trường quốc tế.

Việc sớm ban hành khung pháp lý cụ thể, minh bạch sẽ là đòn bẩy quan trọng, giúp các nhà khoa học Việt Nam đẩy mạnh ứng dụng công nghệ chỉnh sửa gen, nâng cao năng lực cạnh tranh và đảm bảo an ninh lương thực quốc gia trong tương lai.

Hương Mi