Trong bối cảnh hội nhập kinh tế số và sự bùng nổ của công nghệ thông minh, việc bảo hộ tài sản trí tuệ, đặc biệt là sáng chế, đóng vai trò sống còn đối với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và nhà sáng chế. Chia sẻ tại các chuyên đề chuyên sâu về thủ tục đăng ký sáng chế, ông Nguyễn Hữu Dương, chuyên gia từ Trung tâm Thẩm định Sáng chế thuộc Cục Sở hữu trí tuệ, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nắm bắt chuẩn xác các quy định mới nhằm tối ưu hóa thời gian và bảo vệ tối đa quyền lợi hợp pháp cho chủ đơn.

Dưới góc độ tư vấn pháp luật, việc cập nhật toàn diện các quy định mới nhất giúp các nhà sáng chế và doanh nghiệp tránh được những rủi ro pháp lý không đáng có.

Thứ nhất, về thành phần và yêu cầu đối với tài liệu đơn sáng chế, những điểm mới đã được quy định chi tiết ngay trong Thông tư hướng dẫn thay vì tản mác như trước đây. Điểm đáng chú ý là mẫu tờ khai đăng ký sáng chế đã được làm mới hoàn toàn, tích hợp các thông tin chi tiết về nguồn gốc đơn như đơn PCT, đơn tách, đơn chuyển đổi, cũng như việc khai báo rõ ràng các sáng chế là kết quả của nhiệm vụ khoa học công nghệ sử dụng ngân sách nhà nước.

Đặc biệt, xu hướng công nghệ hiện đại đã được ghi nhận khi tờ khai bổ sung mục khai báo sáng chế có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) và mức độ đóng góp đáng kể của con người. Đối với tài liệu điện tử nộp qua cổng dịch vụ công hoặc ứng dụng VNeID, các tài liệu bắt buộc phải ở định dạng PDF, tên tài liệu tương ứng với loại giấy tờ quy định, đồng thời cho phép sử dụng chữ ký số hoặc ký trực tiếp trên bản giấy rồi quét màu.

Thứ hai, quy trình thẩm định hình thức và công bố đơn đã có sự cải cách mạnh mẽ theo hướng công khai, minh bạch và rút ngắn thời gian. Thay vì ban hành Quyết định chấp nhận đơn hợp lệ như trước, Cục Sở hữu trí tuệ nay sẽ chuyển đơn sang trạng thái công bố và định kỳ hàng tuần đăng tải danh sách đơn hợp lệ trên Cổng thông tin điện tử để cộng đồng dễ dàng tra cứu. Thời hạn công bố đơn sớm cũng được đẩy nhanh xuống trong vòng một tháng kể từ ngày có yêu cầu hoặc ngày đơn được coi là hợp lệ. Khoảng thời gian để người thứ ba đưa ra ý kiến phản đối đơn đăng ký sáng chế cũng được rút ngắn từ chín tháng xuống còn sáu tháng kể từ ngày công bố, đòi hỏi các chủ đơn phải chủ động theo dõi sát sao tiến trình xử lý hồ sơ.

Thứ ba, quy trình thẩm định nội dung và quy định về "thẩm định nội dung nhanh" là một điểm nhấn hoàn toàn mới nhằm hỗ trợ các dự án công nghệ chiến lược, tình huống khẩn cấp hoặc sản phẩm đã được khai thác thương mại. Theo chuyên gia Nguyễn Hữu Dương và các quy định mới, thời hạn nộp yêu cầu thẩm định nội dung nay được rút ngắn, và quy trình thẩm định nội dung nhanh cho phép cắt giảm thời gian xuống chỉ còn ba tháng kể từ ngày công bố đơn nếu đáp ứng đủ các điều kiện khắt khe về danh mục công nghệ chiến lược hoặc có tài liệu chứng minh khai thác thương mại trong vòng mười hai tháng. Tuy nhiên, quy định cũng lưu ý rằng yêu cầu thẩm định nhanh sẽ tự động bị hủy bỏ và chuyển về quy trình thông thường nếu phát sinh tranh chấp, khiếu nại, có ý kiến phản đối xác đáng hoặc chủ đơn chủ động sửa đổi, bổ sung đơn không đúng quy định.

Thứ tư, các vấn đề pháp lý liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) đã được luật hóa rõ ràng tại Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định hướng dẫn. Theo đó, quyền sở hữu công nghiệp đối với sáng chế do con người sử dụng AI tạo ra chỉ được xác lập khi con người có đóng góp đáng kể, thể hiện qua việc xác định vấn đề, lựa chọn dữ liệu đầu vào mang tính sáng tạo riêng, đánh giá và tinh chỉnh cấu trúc/chức năng cốt lõi của kết quả AI, cũng như quyết định kết quả cuối cùng. Nếu sáng chế tạo ra hoàn toàn tự động bởi AI mà không có sự đóng góp tương xứng của con người, đơn đăng ký sẽ bị coi là không hợp lệ hoặc bị từ chối cấp văn bằng bảo hộ.

Tóm lại, hệ thống thủ tục đăng ký sáng chế hiện nay đòi hỏi các cá nhân, tổ chức và doanh nghiệp phải hết sức cẩn trọng, chuẩn xác trong từng chi tiết từ khâu lập hồ sơ, phân loại, tuân thủ kiểm soát an ninh đối với các lĩnh vực nhạy cảm, cho đến việc minh bạch hóa vai trò của con người khi ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo. Việc chủ động cập nhật các quy định mới dưới sự hướng dẫn của cơ quan quản lý nhà nước chính là chìa khóa vàng giúp các nhà sáng chế bảo vệ vững chắc quyền sở hữu trí tuệ của mình trên thị trường trong nước và quốc tế.

 Bảo Hòa