Liên quan đến Báo cáo đặc biệt 301 của Mỹ về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT), việc Việt Nam đề nghị phía Mỹ có cái nhìn khách quan, toàn diện hơn đã thu hút sự quan tâm lớn từ cộng đồng doanh nghiệp và giới chuyên môn.

Những con số “biết nói”

Chia sẻ với Tạp chí Sở hữu Trí tuệ và Sáng tạo, bà Nguyễn Thị Thanh Trúc - Giám đốc Công ty TNHH Luật Sở hữu trí tuệ Điểm Tựa Vàng cho rằng đây là thời điểm cần thiết để đối thoại bằng những con số và kết quả cụ thể, thay vì tiếp cận vấn đề thông qua các “danh sách theo dõi” mang nặng định kiến.

Theo bà Trúc, số liệu thống kê năm 2025 cho thấy một bức tranh rất khác so với những lo ngại về sự trì trệ trong hệ thống SHTT Việt Nam.

Tổng lượng đơn đăng ký sở hữu công nghiệp tiếp nhận trong năm 2025 đạt gần 96.000 đơn, tăng 7,75% so với năm 2024. Đáng chú ý hơn cả là hiệu quả xử lý hồ sơ khi số đơn được giải quyết tăng tới 53,94%, trong khi số văn bằng bảo hộ được cấp tăng hơn 55%.

Đặc biệt, trong lĩnh vực sáng chế – vốn được xem là hạt nhân của đổi mới sáng tạo – số văn bằng được cấp đã tăng kỷ lục hơn 170%. Đây là tín hiệu cho thấy năng lực thẩm định của cơ quan quản lý SHTT đã có bước cải thiện mạnh mẽ, từng bước xử lý những tồn đọng kéo dài nhiều năm.

Đối với công tác thực thi, thống kế cho thấy năm 2025, cơ quan chức năng đã phát hiện, bắt giữ và xử lý gần 5.000 vụ hàng giả, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, chủ yếu tập trung vào hàng giả, hàng nhái và vi phạm bản quyền trên các nền tảng thương mại điện tử (TMĐT). 

Không chỉ dừng lại ở các con số, năm 2025 và đầu năm 2026 còn được xem là giai đoạn đánh dấu một kỷ nguyên mới của sở hữu trí tuệ Việt Nam với hàng loạt thay đổi mang tính nền tảng.

Trước hết là cải cách hành chính theo hướng thực chất. Nếu như trước đây, thời gian đăng ký nhãn hiệu thường kéo dài từ 18 - 24 tháng (thậm chí là kéo dài hơn nếu hồ sơ có thiếu sót), thì nay đã rút xuống còn khoảng 9 - 15 tháng. Đối với sáng chế, thời gian xử lý cũng được rút ngắn ít nhất 12 tháng so với trước. Đây là bước tiến đáng kể, giúp Việt Nam tiệm cận gần hơn với tốc độ xử lý hồ sơ tại nhiều quốc gia phát triển.

Đột phá về thể chế

Bà Nguyễn Thị Thanh Trúc cho rằng việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ cùng chủ trương hình thành Tòa án chuyên trách về SHTT được kỳ vọng tạo chuyển biến mạnh trong hoạt động thực thi quyền - lĩnh vực lâu nay thường xuyên bị phía Mỹ đưa ra quan ngại trong các báo cáo đánh giá.

Ở góc độ thực tiễn, khi có một cơ chế xét xử chuyên sâu sẽ góp phần nâng cao tính chuyên nghiệp trong giải quyết tranh chấp, tăng tính răn đe đối với hành vi xâm phạm quyền SHTT, đồng thời tạo niềm tin cho cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư quốc tế.

Một điểm đáng chú ý khác là quá trình số hóa toàn diện hệ thống quản lý SHTT. Triển khai hệ thống nộp đơn trực tuyến không chỉ minh bạch hóa quy trình xử lý mà còn giúp doanh nghiệp ở mọi địa phương tiếp cận dịch vụ bảo hộ dễ dàng hơn, giảm đáng kể chi phí và rào cản địa lý.

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Trúc, nghịch lý hiện nay nằm ở chỗ trong khi nội lực của hệ thống SHTT Việt Nam đang ở giai đoạn chuyển biến tích cực nhất kể từ năm 2009 đến nay thì phía Mỹ lại đưa ra mức cảnh báo cao nhất trong Báo cáo đặc biệt 301.

“Điều này đặt ra câu hỏi về tính khách quan trong cách đánh giá. Tôi có cảm giác như USTR đang áp dụng tiêu chuẩn của một nền kinh tế siêu cường đối với một quốc gia đang phát triển nhưng có lộ trình cải cách rất quyết liệt”, bà Trúc nhận định.

Theo bà, điều Việt Nam mong muốn không phải là sự ưu ái, mà là sự ghi nhận công bằng đối với những nỗ lực tự thân mà quốc gia này đang thực hiện. Việt Nam không chỉ sửa luật để đáp ứng yêu cầu từ các hiệp định thương mại tự do hay sức ép quốc tế, mà đang từng bước xây dựng một hệ sinh thái SHTT bền vững phục vụ chính doanh nghiệp trong nước.

Trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng phụ thuộc vào đổi mới sáng tạo, tài sản trí tuệ đã trở thành yếu tố cốt lõi quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Do đó, việc hoàn thiện cơ chế bảo hộ quyền SHTT không còn là câu chuyện đối ngoại, mà là nhu cầu nội tại của nền kinh tế.

Với gần hai thập kỷ đồng hành cùng thị trường, bà Nguyễn Thị Thanh Trúc cho biết bà chưa từng chứng kiến một giai đoạn nào mà môi trường SHTT tại Việt Nam lại có nhiều tín hiệu tích cực như hiện nay. Theo bà, việc bị đưa vào danh sách theo dõi đặc biệt chắc chắn tạo ra áp lực về mặt ngoại giao và thương mại, song nếu nhìn từ góc độ thực lực, đây lại là thời điểm doanh nghiệp Việt Nam có nhiều cơ hội nhất để chủ động xác lập và bảo vệ tài sản trí tuệ của mình.

“Thay vì quá lo lắng trước các báo cáo quốc tế, doanh nghiệp nên tận dụng thời điểm vàng hiện nay khi tốc độ xử lý hồ sơ đang được cải thiện mạnh để đăng ký và bảo vệ quyền. Sở hữu trí tuệ ở Việt Nam hiện nay không còn là khái niệm xa xỉ mà đã trở thành công cụ cạnh tranh minh bạch, thực chất và ngày càng hiệu quả”, bà Trúc nhấn mạnh.

Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 05/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ đặt ra yêu cầu cụ thể đối với các bộ, ngành và địa phương là tăng tối thiểu 20% số vụ việc xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ trong tháng 5/2026 so với cùng kỳ năm 2025. Cụ thể:

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch được giao tổ chức kiểm tra việc chấp hành quy định về bản quyền chương trình máy tính tại doanh nghiệp, đồng thời kiểm tra và xử lý các hành vi vi phạm bản quyền phim, âm nhạc, chương trình truyền hình và trò chơi điện tử trên môi trường mạng.

Trong lĩnh vực lưu thông hàng hóa, Bộ Công Thương và UBND các tỉnh, thành phố có trách nhiệm chỉ đạo lực lượng quản lý thị trường tăng cường kiểm tra, kiểm soát, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, đặc biệt là hàng hóa giả mạo nhãn hiệu.

Đối với hoạt động xuất nhập khẩu, Bộ Tài chính chỉ đạo lực lượng hải quan tăng cường kiểm tra hàng hóa qua biên giới, chủ động tạm dừng làm thủ tục thông quan đối với hàng hóa có dấu hiệu giả mạo về sở hữu trí tuệ khi có căn cứ rõ ràng.

Tân Nguyên