Hàng triệu người hâm mộ World Cup 2026 đã chứng kiến những bàn thắng bị hủy chỉ vì khoảng cách việt vị tính bằng vài milimét. Với nhiều người, đó là sự khắc nghiệt của VAR. Nhưng với giới công nghệ, đây lại là minh chứng cho sức mạnh của hàng loạt sáng chế đang âm thầm thay đổi cách bóng đá được điều hành.

Một trong những tình huống gây tiếc nuối nhất là bàn thắng của Iran trong trận gặp Ai Cập. Ở phút bù giờ, Shoja Khalilzadeh đưa bóng vào lưới, mở ra hy vọng giành vé đi tiếp. Tuy nhiên, sau khi VAR vào cuộc, bàn thắng bị từ chối vì một cầu thủ Iran được xác định việt vị chỉ với khoảng cách rất nhỏ.

Croatia cũng chịu chung số phận khi bàn gỡ hòa trước Bồ Đào Nha bị hủy ở những phút cuối. Điều đặc biệt là truyền hình gần như không thể hiện rõ nguyên nhân, trong khi hệ thống cảm biến tích hợp trong quả bóng lại ghi nhận một cú chạm cực nhẹ của Igor Matanović. Chính chi tiết tưởng chừng không đáng kể này đã làm thay đổi toàn bộ phép tính việt vị.

Ít ai biết rằng, phía sau mỗi quyết định của VAR không chỉ là một trọng tài ngồi xem lại băng hình. Theo phân tích của hãng luật Seyfarth Shaw LLP, hệ thống bán tự động hiện nay là sự kết hợp của nhiều công nghệ được bảo hộ bằng sáng chế, từ trí tuệ nhân tạo (AI), thị giác máy tính, cảm biến quán tính đến các thuật toán đồng bộ dữ liệu thời gian thực.

Để xác định một tình huống việt vị, hệ thống phải biết chính xác thời điểm bóng được chuyền, vị trí của tất cả cầu thủ vào đúng khoảnh khắc đó, đồng thời xác định liệu có cầu thủ nào khác chạm bóng hay không. Tất cả dữ liệu từ camera và cảm biến phải được đồng bộ gần như tuyệt đối, chỉ sai lệch vài phần nghìn giây cũng có thể dẫn đến kết quả khác.

Một trong những công nghệ quan trọng nhất nằm ngay bên trong quả bóng thi đấu. Cảm biến tích hợp có thể xác định chính xác thời điểm bóng rời chân cầu thủ hoặc bị chạm đầu, điều mà camera truyền hình thông thường rất khó ghi nhận với độ chính xác cần thiết. Công nghệ này được bảo hộ bởi Bằng sáng chế Mỹ số 12.070.655 và chính là nền tảng giúp hệ thống VAR xác định thời điểm bắt đầu phân tích lỗi việt vị.

Song song với đó, FIFA sử dụng nhiều camera gắn trên mái sân vận động kết hợp AI để theo dõi khoảng 29 điểm trên cơ thể mỗi cầu thủ, từ đầu, vai, khuỷu tay đến bàn chân. Dữ liệu được xử lý để dựng mô hình ba chiều của toàn bộ cầu thủ trên sân, thay vì chỉ dựa vào hình ảnh truyền hình như trước đây.

Để các công nghệ hoạt động chính xác, quả bóng cũng được thiết kế đặc biệt nhằm tích hợp cảm biến mà vẫn giữ nguyên trọng lượng và quỹ đạo bay như bóng thi đấu truyền thống. Đây cũng là một giải pháp kỹ thuật đã được bảo hộ bằng sáng chế.

Theo các chuyên gia, yếu tố phức tạp nhất của VAR không nằm ở camera hay AI mà là khả năng đồng bộ toàn bộ dữ liệu trong thời gian thực. Chỉ khi mọi thông tin từ camera, cảm biến trong bóng và hệ thống AI được khớp chính xác đến từng phần nghìn giây, VAR mới có thể đưa ra quyết định cuối cùng.

World Cup 2026 cho thấy ranh giới giữa bàn thắng và việt vị giờ đây không còn phụ thuộc hoàn toàn vào mắt người. Phía sau mỗi quyết định gây tranh cãi là thành quả của nhiều năm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và hàng loạt bằng sáng chế trong lĩnh vực AI, cảm biến, xử lý dữ liệu và thị giác máy tính. Đó cũng là minh chứng rõ nét cho vai trò ngày càng quan trọng của sở hữu trí tuệ trong việc định hình tương lai của thể thao hiện đại.

Trần Ân