Mỹ vừa chính thức khởi động cuộc điều tra liên quan đến thực thi quyền sở hữu trí tuệ đối với Việt Nam theo Mục 301, mọi doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu đều có thể trở thành đối tượng bị rà soát.

Ngoài ra, việc Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành và địa phương tăng cường kiểm tra, xử lý các hành vi sản xuất, kinh doanh hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được xem là tín hiệu cho thấy công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ sẽ bước vào giai đoạn siết chặt hơn.

Hội thảo “Bảo hộ sở hữu trí tuệ trong bối cảnh hội nhập quốc tế” do Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo chủ trì tổ chức vào ngày 5/6 tại Trường Đại học Hoa Sen (số 8 Nguyễn Văn Tráng, phường Bến Thành, TP.HCM), có sự phối hợp của VPĐD Cục Sở hữu trí tuệ tại TP.HCM, Hội Sở hữu trí tuệ TP.HCM, Khoa Luật - Trường Đại học Hoa Sen, TAT Law Firm; cùng các đơn vị đồng hành: Công ty Cổ phần Nhựa Bình Minh, Tập đoàn Hoa Sen, Công ty Cổ phần sữa Việt Nam (Vinamilk), Công ty Cổ phần Dịch vụ Quản lý CTM, nhãn hàng Trà Thảo Mộc Cát Tường... và các chuyên gia, luật sư hàng đầu trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Chương trình sẽ phân tích những tác động từ các động thái mới của Mỹ, đánh giá việc triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, đồng thời đưa ra các khuyến nghị giúp doanh nghiệp chủ động rà soát, bảo vệ và khai thác hiệu quả các tài sản trí tuệ của mình.

Điều đáng lo ngại là rủi ro lớn nhất hiện nay không đến từ những hành vi cố ý vi phạm, mà đến từ các “khoảng trống” quản trị sở hữu trí tuệ đang âm thầm tồn tại trong hoạt động thường nhật của doanh nghiệp. Vậy doanh nghiệp cần chú ý đến những nhóm tài sản trí tuệ nào?

Nhóm thứ nhất: Quyền tác giả và tài sản số

Nhiều doanh nghiệp vẫn cho rằng quyền tác giả chỉ liên quan đến sách, âm nhạc hay tác phẩm nghệ thuật. Trên thực tế, đây lại là nhóm tài sản trí tuệ phổ biến nhất trong hoạt động kinh doanh hiện đại. Các phần mềm quản trị doanh nghiệp, hệ thống ERP, ứng dụng di động, website, thiết kế giao diện, hình ảnh quảng cáo, video truyền thông, nội dung trên mạng xã hội hay cơ sở dữ liệu khách hàng đều có thể là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả.

Trong quá trình chuyển đổi số, không ít doanh nghiệp sử dụng phần mềm không có bản quyền, hình ảnh lấy từ Internet không được cấp phép hoặc thuê đơn vị bên ngoài thiết kế nhưng không quy định rõ quyền sở hữu sản phẩm sau khi bàn giao. Những rủi ro này thường bị bỏ qua cho đến khi phát sinh tranh chấp hoặc bị đối tác nước ngoài yêu cầu kiểm tra tuân thủ.

Đặc biệt trong môi trường thương mại điện tử và marketing số, vi phạm bản quyền có thể xảy ra chỉ trong vài giây nhưng hậu quả pháp lý và uy tín thương hiệu lại kéo dài nhiều năm.

Nhóm thứ hai: Quyền sở hữu công nghiệp gắn với chuỗi cung ứng

Nếu quyền tác giả là phần nổi của tảng băng số hóa, thì quyền sở hữu công nghiệp lại là nền tảng của hoạt động sản xuất và thương mại. Doanh nghiệp cần rà soát toàn bộ danh mục nhãn hiệu, tên thương mại, logo, bao bì, kiểu dáng sản phẩm và các giải pháp kỹ thuật đang sử dụng.

Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã đầu tư lớn để xây dựng thương hiệu nhưng lại chưa đăng ký bảo hộ tại các thị trường xuất khẩu trọng điểm. Một số trường hợp khác sử dụng nhãn hiệu hoặc kiểu dáng có nguy cơ xâm phạm quyền của chủ thể khác mà không hề hay biết.

Trong bối cảnh các chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng coi trọng yếu tố tuân thủ, một tranh chấp liên quan đến nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp hoặc sáng chế hoàn toàn có thể khiến doanh nghiệp mất đơn hàng, bị yêu cầu bồi thường hoặc bị loại khỏi hệ thống nhà cung cấp quốc tế.

Đây cũng là nhóm tài sản trí tuệ thường xuyên được các đối tác nước ngoài kiểm tra khi đánh giá năng lực quản trị doanh nghiệp.

Nhóm thứ ba: Bí mật kinh doanh và dữ liệu AI

Nếu trước đây bí mật kinh doanh chủ yếu là công thức sản xuất, danh sách khách hàng hay quy trình vận hành, thì trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, dữ liệu đã trở thành một loại tài sản chiến lược mới. Các doanh nghiệp đang sở hữu khối lượng dữ liệu khổng lồ về khách hàng, thị trường, hành vi tiêu dùng, quy trình sản xuất và vận hành nội bộ. Đây vừa là nguồn lực cạnh tranh quan trọng, vừa là đối tượng tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý.

Sự phát triển nhanh chóng của AI đặt ra hàng loạt câu hỏi mới: dữ liệu nào được sử dụng để huấn luyện mô hình? Doanh nghiệp có quyền khai thác dữ liệu đó hay không? Dữ liệu có chứa nội dung được bảo hộ quyền tác giả hoặc thông tin bí mật của bên thứ ba hay không?

Trong nhiều trường hợp, rủi ro không nằm ở công nghệ AI mà nằm ở nguồn dữ liệu được đưa vào hệ thống. Một sai sót nhỏ trong quản trị dữ liệu có thể dẫn đến tranh chấp về bản quyền, bí mật kinh doanh hoặc trách nhiệm pháp lý liên quan đến dữ liệu cá nhân.

Thực tế cho thấy không một doanh nghiệp nào nằm ngoài phạm vi tác động của 3 nhóm tài sản trí tuệ nói trên. Một lỗ hổng nhỏ trong quản trị tài sản trí tuệ hôm nay có thể trở thành một tranh chấp lớn ngày mai. Quan trọng hơn, trong nền kinh tế tri thức, tài sản trí tuệ không chỉ là công cụ phòng vệ pháp lý mà đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh, khả năng gọi vốn, mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Khi sức ép thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong nước ngày càng cao, câu hỏi đặt ra không còn là doanh nghiệp có quan tâm đến sở hữu trí tuệ hay không, mà là đã sẵn sàng đến đâu trước những yêu cầu ngày càng khắt khe của sân chơi toàn cầu.

Tân Nguyên