Đây là bước thay đổi nền tảng trong cơ chế đầu tư công cho khoa học, khắc phục tình trạng “đầu tư cắt khúc”, rút ngắn tuổi thọ của nhiều đề tài quan trọng.

Căn bệnh tài khóa ngắn hạn trong nghiên cứu

Trước đây, phần lớn nhiệm vụ nghiên cứu – dù quy mô lớn hay nhỏ – đều được phân bổ ngân sách theo năm, giải ngân theo chu kỳ tài chính 12 tháng.

Cơ chế này dẫn đến hàng loạt hệ lụy:

Nhiều đề tài bị chia nhỏ thành từng năm, thiếu tổng thể, rời rạc về tiến độ;

Nhiệm vụ chưa xong đã hết tiền, sang năm phải lập đề án mới, làm lại từ đầu;

Quản lý tài chính quá nặng về hồ sơ, thủ tục mà không đánh giá được hiệu quả thực chất.

Khoa học không vận hành theo tài khóa, mà vận hành theo tiến trình tri thức. Luật sửa đổi đã lần đầu tiên đưa vào quy định cho phép xây dựng ngân sách theo chu kỳ 3–5 năm đối với các nhiệm vụ có tính chiến lược, đồng thời cho phép chuyển nguồn nếu kết quả chưa nghiệm thu.

Tăng niềm tin cho các chương trình khoa học dài hơi

Việc bảo đảm tài chính trung hạn sẽ tạo điều kiện cho:

Các chương trình đầu tư lớn như công nghệ gen, năng lượng mới, sản xuất thông minh… có cơ sở triển khai bài bản;

Nhóm nghiên cứu mạnh yên tâm theo đuổi đề tài phức tạp, thay vì phải chia nhỏ thành “dự án con”;

Doanh nghiệp công nghệ yên tâm hợp tác, vì có lộ trình và đồng vốn rõ ràng.

Luật cũng cho phép các địa phương xây dựng kế hoạch ngân sách KH&CN trung hạn riêng, phù hợp với chiến lược phát triển vùng.

Cân đối vốn nhà nước với vốn xã hội hóa

Luật quy định rõ: nhà nước giữ vai trò dẫn dắt về vốn cho nghiên cứu nền tảng, nhưng khuyến khích các nhiệm vụ trung hạn có đồng tài trợ từ:

Quỹ khoa học công nghệ doanh nghiệp,

Quỹ đầu tư mạo hiểm trong lĩnh vực công nghệ,

Hợp tác công tư theo hợp đồng chia sẻ rủi ro và kết quả.

Cơ chế này giúp kéo thêm nguồn lực ngoài ngân sách, đồng thời giám sát chất lượng nhiệm vụ thông qua áp lực thị trường.

Nghiên cứu khoa học không thể tính bằng quý, bằng năm. Luật mới đã trao cho các nhà khoa học điều kiện cần nhất: thời gian đủ dài và tài chính đủ ổn định để tạo ra kết quả xứng đáng.