Sự phát triển mạnh mẽ của nền tảng số và các hình thức giải trí hiện đại đang khiến không ít loại hình nghệ thuật truyền thống dần trở nên xa lạ với giới trẻ. Nhiều di sản văn hóa hiện nay chủ yếu xuất hiện trong lễ hội hoặc các chương trình biểu diễn chuyên biệt, trong khi cơ hội để công chúng trẻ tiếp cận trực tiếp lại không nhiều.

Từng là loại hình nghệ thuật gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng và lễ hội của người dân vùng đất Tổ, hát Xoan đã có giai đoạn đối mặt với nguy cơ mai một khi số lượng nghệ nhân ngày càng ít, không gian thực hành di sản dần thu hẹp và việc tiếp cận công chúng còn nhiều hạn chế. Năm 2011, UNESCO đưa Hát Xoan Phú Thọ vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Sau nhiều nỗ lực bảo tồn, truyền dạy và phục hồi từ cộng đồng địa phương cùng các cơ quan văn hóa, đến năm 2017, Hát Xoan chính thức được UNESCO đưa ra khỏi danh sách này.

Tuy nhiên, hành trình để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại và được công chúng đón nhận theo những cách gần gũi hơn vẫn đang tiếp tục được đặt ra. Từ thực tế đó, sự kiện “Xoan mở hội” được tổ chức chiều 23/5 tại Bảo tàng Hà Nội như một cách tiếp cận mới nhằm tạo thêm không gian để công chúng trải nghiệm hát Xoan theo hướng gần gũi hơn. Chương trình nằm trong khuôn khổ dự án “Thanh âm đất Tổ” do nhóm sinh viên ngành Truyền thông đại chúng, Học viện Báo chí và Tuyên truyền phối hợp cùng Trung tâm Văn hóa Thông tin - Điện ảnh tỉnh Phú Thọ thực hiện.

Thay vì chỉ giới thiệu di sản thông qua hình thức biểu diễn truyền thống, Ban tổ chức lựa chọn tái hiện không gian diễn xướng hát Xoan với hình ảnh mái đình, nhân vật đại diện cho đào và kép hát. Cùng với đó là những khu vực như gian trưng bày thông tin, đạo cụ hát Xoan hay khu vực trải nghiệm hoạt động văn hoá với workshop trang trí phách tre, hoạt động “quẻ Xoan may mắn” với các quẻ Xoan lấy cảm hứng từ lời bài Xoan cổ, chụp ảnh tại không gian photobooth mang màu sắc dân gian… Theo Thu Trang - Trưởng Ban tổ chức dự án, các hoạt động đều được bố trí theo hướng gần gũi, dễ tiếp cận, giúp người tham gia có thể tự mình khám phá và cảm nhận về loại hình nghệ thuật này.

Sự kiện có sự góp mặt đặc biệt từ đoàn nghệ nhân phường Xoan cổ An Thái (Phú Thọ), mang tới những phần trình diễn đặc sắc. Ba chặng hát Xoan được giới thiệu qua các bài Xoan cổ như “Nhập tịch mời vua”, “Giáo pháo”, “Hát ru mời rượu”, “Bỏ bộ”, “Mó cá”… Từ những tiết mục mang màu sắc nghi lễ đến các màn hát giao duyên sôi nổi, khán giả được theo dõi một dòng chảy văn hóa gắn với tín ngưỡng, lễ hội và đời sống sinh hoạt của người dân vùng trung du Bắc Bộ.

Đan xen giữa phần trình diễn của các nghệ nhân là những giao lưu, chia sẻ đến từ Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Thị Lịch và Nhà nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long. Là những người trực tiếp đồng hành và gìn giữ nghệ thuật hát Xoan, hai khách mời đã mang đến cho công chúng góc nhìn gần gũi hơn về giá trị văn hóa và tinh thần cộng đồng của loại hình nghệ thuật dân gian này.

Thông qua cách tiếp cận dựa trên trải nghiệm thực tế, “Xoan mở hội” cho thấy việc bảo tồn di sản không chỉ dừng lại ở hoạt động lưu giữ hay trình diễn, mà còn cần những hình thức sáng tạo phù hợp với cách tiếp nhận của công chúng hôm nay. Khi người trẻ có cơ hội trực tiếp tham gia, lắng nghe và cảm nhận di sản bằng nhiều giác quan khác nhau, khoảng cách giữa văn hóa truyền thống và đời sống đương đại cũng dần được thu hẹp hơn.

Diệu Linh