Cuộc thi VISEF năm nay diễn ra từ ngày 20 đến 22/3 tại Hà Nội, ghi dấu ấn với quy mô lớn nhất từ trước đến nay khi quy tụ 100% các Sở GD&ĐT trên cả nước cùng nhiều đơn vị trực thuộc tham gia. Với 242 dự án của 457 học sinh, Ban tổ chức đã chọn ra 14 giải Nhất vinh danh những nỗ lực nghiên cứu xuất sắc.

Tuy nhiên, ngay khi danh sách giải thưởng được công bố, các diễn đàn khoa học và mạng xã hội đã bùng nổ những tranh luận trái chiều. Tâm điểm của sự chú ý dồn vào dự án đạt giải Nhất của nhóm học sinh đến từ Trường THPT chuyên Lương Văn Tụy (Ninh Bình). Dự án mang tên: "Phát triển vật liệu Polyurethane Composite đa chức năng chống cháy, cách nhiệt, kháng vi sinh hướng tới ứng dụng trong xây dựng và đời sống".

Nhiều chuyên gia và cộng đồng mạng đã đưa ra các dẫn chứng cho thấy dự án này có sự trùng lặp đáng kinh ngạc với nghiên cứu của một nhà khoa học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Các ý kiến phản biện chỉ rõ, sự tương đồng không chỉ nằm ở ý tưởng cốt lõi mà còn lan sang cả cấu trúc bài báo, cách trình bày dữ liệu, cho đến những chi tiết kỹ thuật nhỏ nhất vốn là "dấu ấn cá nhân" của người nghiên cứu trước đó.

Không dừng lại ở đó, một dự án giải Nhất khác của học sinh Trường THPT Ngô Quyền (Hải Phòng) cũng đang rơi vào tầm ngắm. Dự án này bị cho là "khá giống" với công trình nghiên cứu của một Tiến sĩ ngành Hóa học thuộc Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Trước những luồng dư luận trái chiều, tối ngày 29/3, Bộ GD&ĐT đã chính thức ra thông cáo báo chí. Đại diện Bộ khẳng định đã tiếp nhận các thông tin phản ánh về việc bảo đảm liêm chính khoa học trong cuộc thi năm nay.

Bộ GD&ĐT nhấn mạnh rằng VISEF là một cuộc thi có tính chất mở, khuyến khích sự sáng tạo nhưng cũng đặt nặng trách nhiệm hậu kiểm. "Công tác rà soát, hậu kiểm sau cuộc thi là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo đảm tính khách quan, minh bạch và tuân thủ quy định," Bộ GD&ĐT cho biết.

Hiện tại, các đơn vị chức năng đã được chỉ đạo phối hợp chặt chẽ với Ban tổ chức, Ban giám khảo và các tổ chức, cá nhân liên quan để tiến hành kiểm tra, đối soát độc lập các nội dung phản ánh.

Việc nghi vấn "đạo văn" tại sân chơi VISEF không phải là chuyện mới. Còn nhớ vào năm học trước, một dự án giải Nhất từ tỉnh Hưng Yên cũng đã bị lật tẩy là sao chép sản phẩm của một nhà khoa học nước ngoài. Kết quả, Bộ GD&ĐT đã thực hiện biện pháp mạnh tay nhất: thu hồi toàn bộ giải thưởng và giấy chứng nhận của nhóm học sinh vi phạm.

Trong năm 2026 này, Bộ khẳng định sẽ căn cứ vào kết quả xác minh để xử lý nghiêm theo Thông tư số 24/2025/TT-BGDĐT – văn bản sửa đổi, bổ sung Quy chế cuộc thi với những chế tài chặt chẽ hơn về đạo đức khoa học.

Dư luận đang đặt câu hỏi lớn: Liệu đây là sự trùng hợp ngẫu nhiên về ý tưởng, hay là hệ quả của việc "người lớn làm hộ", "mua bán dự án" vốn là những bóng đen bao trùm các cuộc thi khoa học học sinh bấy lâu nay?

Việc học sinh tiếp cận với các vật liệu công nghệ cao như Polyurethane Composite là một tín hiệu đáng mừng cho thấy năng lực tự học của thế hệ trẻ. Tuy nhiên, nếu đằng sau những tấm huy chương vàng là sự thiếu trung thực, thì đó không còn là sân chơi trí tuệ mà là sự tổn thương sâu sắc đến lòng tự trọng của những học sinh làm nghiên cứu chân chính.

Bộ GD&ĐT cam kết sẽ thông tin kịp thời tới các cơ quan báo chí ngay khi có kết luận chính thức. Trong lúc chờ đợi, câu chuyện về "liêm chính khoa học" một lần nữa nhắc nhở về mục tiêu thực chất của giáo dục: không phải là những giải thưởng bằng mọi giá, mà là hình thành tư duy độc lập và đạo đức cho những nhà khoa học tương lai.

Hương MI