Giữa nhịp phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế số, khi phương thức sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng liên tục thay đổi, nhiều làng nghề truyền thống đứng trước áp lực phải chuyển mình để tồn tại. Với làng Chuông, một trong những cái nôi nổi tiếng của nghề làm nón lá ở Hà Nội, bài toán ấy không chỉ là làm ra những chiếc nón đẹp, mà còn phải tìm cách để chiếc nón tiếp cận được khách hàng mới, tạo thêm giá trị kinh tế và giữ được sức sống của nghề trong đời sống đương đại.

Điều đáng ghi nhận là những nghệ nhân tâm huyết của làng Chuông đã không lựa chọn đứng ngoài xu thế chuyển đổi số. Trong khi vẫn kiên trì gìn giữ toàn bộ quy trình chế tác thủ công truyền thống, họ chủ động đưa sản phẩm lên các nền tảng số, phát triển thương mại điện tử, quảng bá qua mạng xã hội, đồng thời kết hợp xây dựng các mô hình du lịch trải nghiệm làng nghề.

Chính sự kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và tư duy đổi mới đang tạo nên hướng phát triển bền vững cho nghề làm nón lá, đưa hình ảnh làng Chuông đến gần hơn với du khách trong nước và bạn bè quốc tế.

Giữ nguyên giá trị thủ công, đổi mới cách tiếp cận thị trường

Nhắc đến làng Chuông, nay thuộc xã Thanh Oai, Hà Nội, nhiều người nghĩ ngay đến những chiếc nón lá trắng thanh thoát đã gắn bó với hình ảnh người phụ nữ Việt Nam qua nhiều thế hệ. Theo lời các nghệ nhân cao tuổi trong làng, nghề làm nón nơi đây đã tồn tại từ hàng trăm năm trước, thậm chí có thể xuất hiện từ khoảng thế kỷ VIII.

Trải qua bao biến động của lịch sử, quy trình làm nón gần như không thay đổi. Từ khâu chọn lá, xử lý nguyên liệu, làm vành, xếp lá, khâu nón đến hoàn thiện sản phẩm đều được thực hiện hoàn toàn bằng đôi bàn tay khéo léo của người thợ.

Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề, nghệ nhân Lê Văn Tuy là một trong những người hiểu rõ nhất giá trị của từng chiếc nón làng Chuông. Sinh ra trong gia đình nhiều đời làm nón, ông đã có 52 năm miệt mài với từng đường kim, mũi chỉ.

Theo ông Tuy, để tạo nên một chiếc nón đạt chuẩn, người thợ phải đảm bảo nhiều tiêu chí khắt khe như độ cứng, độ chắc, hình dáng tròn đều, bề mặt phẳng, màu sắc sáng tự nhiên và các đường khâu đều, kín. Chính những yêu cầu tưởng chừng đơn giản ấy đã làm nên thương hiệu nón làng Chuông suốt nhiều thế hệ.

Trong nhiều năm qua, sản phẩm của cơ sở ông Lê Văn Tuy đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao, nhận nhiều giải thưởng của thành phố Hà Nội và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Những chiếc nón của ông từng được lựa chọn trưng bày tại các triển lãm quốc tế và làm quà tặng trong nhiều hoạt động đối ngoại.

Theo nghệ nhân Lê Văn Tuy, dù công nghệ phát triển đến đâu thì các công đoạn quan trọng nhất của nghề làm nón vẫn chưa thể thay thế bằng máy móc. Giá trị của chiếc nón nằm ở sự tỉ mỉ, kinh nghiệm và cảm nhận của người thợ trong từng thao tác thủ công.

"Tôi cho rằng máy móc có thể hỗ trợ một số khâu, nhưng không thể tạo ra được chiếc nón mang đúng tinh thần của làng Chuông. Nghề này vẫn phải được làm bằng đôi tay và sự kiên nhẫn của người thợ", ông chia sẻ.

Nếu kỹ thuật chế tác vẫn được giữ nguyên thì phương thức tiếp cận thị trường lại thay đổi mạnh mẽ. Thay vì chỉ phụ thuộc vào các phiên chợ truyền thống như trước đây, người làm nghề đã chủ động tận dụng các nền tảng số để quảng bá sản phẩm.

Theo nghệ nhân Lê Văn Tuy, Facebook, Zalo và nhiều nền tảng trực tuyến hiện trở thành kênh kết nối khách hàng hiệu quả. Chỉ cần vài hình ảnh, một đoạn video giới thiệu hoặc buổi phát trực tiếp quy trình làm nón, sản phẩm có thể tiếp cận người mua trên khắp cả nước.

"Ngày trước khách phải tìm về làng mới biết đến nón Chuông. Giờ đây họ chỉ cần tìm kiếm trên mạng là có thể xem sản phẩm, đặt hàng và nhận hàng tại nhà", ông nói.

Sự thay đổi này cũng làm thay đổi cách thức tiêu thụ sản phẩm của làng nghề. Nhiều đơn hàng hiện được kết nối hoàn toàn qua môi trường số, góp phần mở rộng thị trường, giảm phụ thuộc vào các đầu mối trung gian và nâng cao khả năng quảng bá thương hiệu.

Tuy nhiên, chuyển đổi số cũng kéo theo những thay đổi đối với mô hình kinh doanh truyền thống. Chợ Chuông, từng là điểm giao thương sầm uất của cả vùng đồng bằng Bắc Bộ, hiện không còn đông đúc như trước khi việc mua bán ngày càng chuyển sang hình thức trực tuyến.

Bên cạnh đó, nón nhựa và các sản phẩm công nghiệp giá rẻ cũng tạo sức ép cạnh tranh lớn đối với nón lá thủ công. Theo nghệ nhân Lê Văn Tuy, lợi thế của nón lá truyền thống không nằm ở giá bán mà ở giá trị văn hóa, tính thân thiện với môi trường và bản sắc mà sản phẩm mang lại.

Hiện cơ sở của ông vẫn duy trì việc làm thường xuyên cho khoảng 10 lao động và tăng lên 20 đến 30 người trong những giai đoạn cao điểm, góp phần giữ sinh kế cho người dân địa phương.

Đưa du khách về làng nghề

Nếu nghệ nhân Lê Văn Tuy lựa chọn chuyển đổi số để mở rộng thị trường thì nghệ nhân Tạ Thu Hương lại tạo dấu ấn bằng việc kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm.

Sinh ra trong gia đình nhiều đời làm nón, bà theo nghề từ khi mới sáu tuổi. Với bà, nghề làm nón không đơn thuần là kế sinh nhai mà còn là một phần ký ức và bản sắc của quê hương.

Nhiều năm tham gia các chương trình giao lưu văn hóa tại Nhật Bản, Malaysia và nhiều quốc gia khác đã giúp bà nhận ra rằng điều hấp dẫn du khách quốc tế không chỉ là chiếc nón thành phẩm mà còn là câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm, từ lịch sử làng nghề, kỹ thuật chế tác đến đời sống văn hóa của người dân.

Từ đó, bà xây dựng mô hình du lịch trải nghiệm ngay tại gia đình và sau này phát triển trong khuôn khổ Hợp tác xã Mây tre nón lá Thu Hương.

Đến đây, du khách không chỉ được nghe giới thiệu về lịch sử làng nghề mà còn trực tiếp tham gia nhiều công đoạn làm nón dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân. Họ có thể tự tay xếp lá, khâu những mũi đầu tiên, trang trí nón, chụp ảnh lưu niệm và thưởng thức những bữa cơm mang đậm hương vị làng quê Bắc Bộ.

Không gian sản xuất truyền thống vì thế trở thành một điểm đến văn hóa, nơi mỗi chiếc nón được kể như một câu chuyện về con người và lịch sử của làng Chuông.

Theo nghệ nhân Tạ Thu Hương, điều bà mong muốn không phải chỉ có riêng cơ sở của mình phát triển mà là cả làng cùng được hưởng lợi từ du lịch.

"Tôi luôn mong khách đến với làng Chuông chứ không chỉ đến một ngôi nhà. Khi nhiều hộ dân cùng tham gia thì nghề mới có cơ hội phát triển bền vững", bà chia sẻ.

Mô hình này đang thu hút nhiều đoàn khách quốc tế, học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu và các tổ chức văn hóa tìm hiểu về nghề truyền thống. Việc kết hợp giữa trải nghiệm thực tế với hoạt động mua sắm giúp nâng cao giá trị mỗi sản phẩm, đồng thời tạo thêm nguồn thu từ dịch vụ du lịch.

Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, đưa nón lá lên chợ điện tử

Song hành với phát triển du lịch cộng đồng, nghệ nhân Tạ Thu Hương cũng là một trong những người tiên phong ứng dụng công nghệ số vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Là Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Mây tre nón lá Thu Hương, bà chủ động tham gia các khóa đào tạo kỹ năng số, học cách bán hàng trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và xây dựng hình ảnh thương hiệu trên không gian mạng.

Theo bà, trong bối cảnh hội nhập, người làm nghề không thể chỉ chờ khách đến tận nơi mà phải chủ động đưa sản phẩm đến với khách hàng thông qua internet.

Việc xuất hiện trên Facebook, TikTok, Zalo và các nền tảng thương mại điện tử giúp khách hàng trong và ngoài nước dễ dàng tìm hiểu sản phẩm, xem quy trình sản xuất, đặt hàng và kết nối trực tiếp với nghệ nhân.

Đặc biệt, các video giới thiệu quy trình làm nón, những buổi phát trực tiếp trải nghiệm cùng du khách hay các câu chuyện về lịch sử làng nghề đã tạo hiệu ứng tích cực trên mạng xã hội. Không chỉ bán sản phẩm, đây còn là cách quảng bá văn hóa Việt Nam đến cộng đồng quốc tế.

Theo nghệ nhân Tạ Thu Hương, chuyển đổi số không chỉ giúp bán được nhiều nón hơn mà còn tạo điều kiện quảng bá các tour trải nghiệm làng nghề, giúp nhiều người biết đến làng Chuông trước khi quyết định đến tham quan.

"Bây giờ mình phải biết tận dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và các nền tảng trực tuyến để quảng bá hình ảnh làng nghề. Đó là xu hướng tất yếu nếu muốn nghề truyền thống tiếp tục phát triển", bà nói.

Kết hợp bảo tồn với phát triển bền vững

Dù đã đạt nhiều kết quả tích cực, các nghệ nhân đều cho rằng làng Chuông vẫn cần thêm nhiều điều kiện để phát huy hết tiềm năng.

Theo nghệ nhân Tạ Thu Hương, hạ tầng phục vụ du lịch hiện vẫn còn hạn chế. Một số khu vực chưa có không gian trải nghiệm đồng bộ, thiếu hệ thống nhà vệ sinh, bãi đỗ xe và các công trình phụ trợ phục vụ khách tham quan.

Bà mong muốn địa phương tiếp tục đầu tư xây dựng các tuyến đường mang dấu ấn làng nghề, hình thành những không gian văn hóa đặc trưng như "con đường nón lá", tăng cường quảng bá và kết nối với các tuyến du lịch của Hà Nội.

Những đề xuất này cũng phản ánh xu hướng phát triển chung của nhiều làng nghề hiện nay, đó là kết hợp bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa và kinh tế số, thay vì chỉ tập trung vào hoạt động sản xuất truyền thống.

Hiện nay, làng Chuông chỉ còn ba nghệ nhân đang trực tiếp gìn giữ và phát triển nghề. Con số ấy cho thấy những thách thức không nhỏ trong việc truyền nghề cho thế hệ kế cận. Tuy nhiên, chính sự chủ động thích ứng của những nghệ nhân như Lê Văn Tuy và Tạ Thu Hương đang mở ra hướng đi mới cho làng nghề.

Ở đó, mỗi chiếc nón vẫn được làm bằng đôi bàn tay thủ công, nhưng hành trình đến với người tiêu dùng lại đi qua những nền tảng số. Du khách không chỉ mua một sản phẩm mà còn được trải nghiệm không gian văn hóa, gặp gỡ nghệ nhân và hiểu hơn về lịch sử của một làng nghề lâu đời.

Sự kết hợp giữa nghề thủ công truyền thống, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm đang tạo nên mô hình phát triển phù hợp với bối cảnh mới. Đây không chỉ là giải pháp mở rộng thị trường cho nón lá làng Chuông mà còn góp phần bảo tồn một di sản văn hóa của Thủ đô, để những chiếc nón mang hồn Việt tiếp tục đồng hành cùng đời sống đương đại và vươn xa hơn trên hành trình hội nhập.

Lường Linh