Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều nghề thủ công truyền thống dần mai một bởi sự thay đổi của công nghệ và thị trường, làng lụa Vạn Phúc (Hà Nội) vẫn lưu giữ được những giá trị đặc sắc nhờ những người thợ tâm huyết. Trong số đó, nghệ nhân Đỗ Văn Hiển được xem là người đang âm thầm gìn giữ "linh hồn" của mỗi tấm lụa thông qua công việc thiết kế hoa văn, công đoạn đòi hỏi cả tư duy sáng tạo lẫn sự am hiểu sâu sắc về nghề dệt.

Ít ai biết rằng, con đường đến với nghề tạo mẫu của ông không bắt đầu từ trường lớp hay những khóa đào tạo bài bản. Sau khi học hết phổ thông, ông làm việc tại Hợp tác xã Dệt lụa Vạn Phúc. Những lần quan sát các nghệ nhân trong tổ kỹ thuật cẩn thận vẽ từng họa tiết, đục từng tấm bìa carton để điều khiển khung dệt đã gieo vào ông niềm say mê đặc biệt với công việc đứng phía sau mỗi hoa văn trên lụa.

Đến năm 1993, khi mô hình hợp tác xã chuyển đổi, máy dệt được đưa về từng hộ gia đình, ông mới chính thức theo đuổi công việc thiết kế mẫu.

Theo nghệ nhân Đỗ Văn Hiển, những ngày đầu làm nghề là quãng thời gian đầy khó khăn bởi mọi kiến thức đều phải tự học từ kinh nghiệm của các thế hệ đi trước.

"Tôi không được đào tạo bài bản. Thỉnh thoảng sang tổ kỹ thuật xem các cụ, các bác làm rồi về tự mày mò, vừa học vừa làm", ông Hiển chia sẻ. 

Khó khăn không chỉ nằm ở chuyên môn mà còn ở điều kiện làm việc. Khi ấy, cả làng chỉ có một chiếc máy đục carton phục vụ sản xuất. Không chấp nhận bị giới hạn bởi thiếu thiết bị, ông đã tự nghiên cứu, chế tạo chiếc máy đục thủ công đầu tiên dựa trên những hiểu biết về cơ khí.

"Tôi có chút kiến thức cơ khí nên tự làm được máy. Thậm chí độ chính xác còn tốt hơn chiếc máy của hợp tác xã lúc bấy giờ", ông Hiển nhớ lại.

Trước khi công nghệ được đưa vào sản xuất, toàn bộ quá trình tạo mẫu đều thực hiện bằng tay. Người thợ phải kẻ hàng chục nghìn ô vuông trên giấy, đánh dấu từng điểm để tạo nên bản thiết kế hoàn chỉnh. Chỉ một sai sót nhỏ cũng khiến toàn bộ công sức nhiều ngày phải làm lại từ đầu. Có những mẫu hoa văn mất hàng tuần, thậm chí cả tháng mới hoàn thiện.

Không muốn nghề truyền thống mãi gắn với những phương pháp quá thủ công, ông Hiển chủ động tìm hiểu công nghệ thiết kế trên máy tính. Sau nhiều lần quan sát các cơ sở in ấn sử dụng phần mềm đồ họa, ông tự học và trở thành người đầu tiên ở Vạn Phúc ứng dụng máy tính vào thiết kế hoa văn.

Việc số hóa không chỉ giúp rút ngắn đáng kể thời gian tạo mẫu mà còn mở ra nhiều khả năng sáng tạo mới đối với các họa tiết truyền thống.

Một dấu mốc quan trọng khác trong hành trình gìn giữ nghề của ông là việc tham gia cùng Viện Kinh tế Kỹ thuật Dệt may Việt Nam nghiên cứu chế tạo máy đục carton tự động vào giai đoạn 2002, 2003. Trong dự án này, ông phụ trách phần cơ khí, còn viện phát triển hệ thống điều khiển bằng phần mềm.

Chiếc máy giúp chuyển trực tiếp dữ liệu từ bản thiết kế trên máy tính sang quá trình đục bìa carton, giảm đáng kể sai sót và sức lao động của người thợ.

Nghệ nhân Đỗ Văn Hiển chia sẻ: "Trước đây đục thủ công rất dễ nhầm và rất mỏi. Có máy thì chỉ cần theo dõi quá trình vận hành, thay bìa khi cần. Nhờ vậy công việc nhẹ nhàng và chính xác hơn rất nhiều".

Sau thời gian vận hành thử nghiệm, năm 2011 ông quyết định mua lại chiếc máy để phục vụ sản xuất. Đến nay, hệ thống vẫn được ông liên tục cải tiến nhằm đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của khách hàng.

Nhờ ứng dụng công nghệ, một mẫu hoa văn đơn giản hiện chỉ cần khoảng một ngày để hoàn thiện thay vì cả tuần như trước. Mỗi tháng, ông có thể thiết kế từ 5 đến 7 mẫu mới phục vụ các cơ sở sản xuất lụa.

Điều khiến nghệ nhân Đỗ Văn Hiển trăn trở hơn cả là hiện nay ông gần như là người duy nhất còn theo đuổi nghề tạo mẫu tại làng lụa Vạn Phúc.

"Bây giờ tôi là người cung cấp mẫu cho hầu hết các cơ sở dệt trong làng. Ngoài ra, nhiều đơn vị ở Bảo Lộc và các địa phương khác cũng đặt hàng", ông chia sẻ.

Theo ông, để tạo nên một mẫu hoa văn hoàn chỉnh, người thiết kế phải nắm rõ toàn bộ quy trình sản xuất, từ lựa chọn loại máy dệt, xây dựng ý tưởng, thiết kế, đục bìa, dệt thử đến hoàn thiện sản phẩm.

"Người tạo mẫu phải hiểu tất cả các công đoạn thì mới tạo ra được sản phẩm phù hợp. Nếu thiếu hiểu biết ở bất kỳ khâu nào thì khi đưa vào sản xuất sẽ rất dễ gặp vướng mắc", ông nói.

Không chỉ phục vụ thị trường trong nước, những mẫu hoa văn do ông thiết kế còn được khách hàng quốc tế đánh giá cao. Nghệ nhân cho biết ông đang tiếp tục thực hiện đơn hàng thứ hai cho một đối tác Nhật Bản, sau khi dự án đầu tiên thành công.

Theo ông, khách hàng Nhật Bản đặc biệt khắt khe về bố cục, màu sắc và chất lượng hoa văn. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ giúp quá trình trao đổi thuận lợi hơn. Bản thiết kế được gửi qua email để khách hàng góp ý, chỉnh sửa trước khi bước vào sản xuất chính thức.

Ngoài Nhật Bản, ông cũng từng thiết kế nhiều mẫu hoa văn cho khách hàng Thái Lan. Qua quá trình hợp tác, ông nhận thấy mỗi quốc gia đều có bản sắc riêng trong nghệ thuật trang trí, tạo thêm nguồn cảm hứng để phát triển những thiết kế mới trên nền tảng giá trị truyền thống.

Theo ông Nguyễn Văn Hùng, Chủ tịch Hiệp hội làng nghề lụa Vạn Phúc, hiện toàn làng có khoảng 150 hộ tham gia sản xuất và các công đoạn liên quan đến nghề dệt lụa. Tuy nhiên, khâu thiết kế hoa văn hiện chỉ còn nghệ nhân Đỗ Văn Hiển đảm nhiệm.

Ông Hùng đánh giá đây là mắt xích có vai trò đặc biệt quan trọng bởi hầu hết các sản phẩm đạt giải tại các hội thi, hội chợ của làng nghề đều bắt đầu từ những mẫu hoa văn do ông Hiển thiết kế và chế tạo bìa carton phục vụ dệt.

Không chỉ góp phần tạo nên các sản phẩm chất lượng cao, những mẫu hoa văn của ông còn hỗ trợ nhiều nghệ nhân hoàn thiện hồ sơ xét tặng danh hiệu nghệ nhân của thành phố Hà Nội.

Hơn 30 năm bền bỉ với nghề, nghệ nhân Đỗ Văn Hiển không chỉ lưu giữ những họa tiết cổ của làng lụa Vạn Phúc mà còn không ngừng sáng tạo để các giá trị truyền thống thích ứng với đời sống hiện đại. Từ sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công và công nghệ, ông đang góp phần đưa thương hiệu lụa Vạn Phúc tiếp tục khẳng định vị thế, đồng thời gìn giữ một di sản nghề thủ công đặc sắc của Thủ đô cho các thế hệ mai sau.  

Lường Linh - Thái An