Xuất bản số - Mỏ vàng mới 

Xuất bản số hiện đang là mỏ vàng toàn cầu. Theo thống kê năm 2024, thị trường xuất bản ước đạt 151 tỷ USD, trong đó ebook và audiobook chiếm tới 30% thị phần. Các quốc gia như Trung Quốc và Hàn Quốc đang bùng nổ ebook và audiobook. 

Tại Diễn đàn Xuất bản số 2025 (DPS 2025) với với chủ đề “Tương lai ngành xuất bản trong kỷ nguyên số”, ông Nguyễn Thế Hùng, Giám đốc Công ty TNHH Điện tử Aki cho biết, trong 3 năm gần đây, tại Việt Nam, ước tính có khoảng 100.000 máy đọc sách được bán ra, cho thấy một cộng đồng độc giả tiềm năng, đặc biệt là "giới trẻ thị thành, giáo viên, người học chuyên sâu" với "thói quen đọc nghiêm túc và mong muốn trả tiền cho nội dung chất lượng".

Tuy nhiên, ngược lại với những con số ấy, thực tế đang bày ra những nghịch lý đáng lo ngại về vấn đề bản quyền trong lĩnh vực xuất bản, nguyên nhân chủ yếu là do không có nền tảng để mua sách bản quyền. Đây cũng là yếu tố hình thành nên thói quen sử dụng sách lậu và các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số khác.

Ông Lê Quốc Vinh, Phó Chủ tịch Công ty CP Fonos chia sẻ, nếu "ăn cắp bản quyền sách giấy vẫn xảy ra thường xuyên nhưng khó hơn, vì vẫn tốn tiền để in, thì ăn cắp bản quyền các sản phẩm nội dung số quá dễ, dễ lan tỏa". Sự tiện lợi của các nền tảng số sẽ khiến vi phạm bản quyền số trở thành vấn nạn cực kỳ nan giải.

Giải pháp 'cứu' ngành xuất bản trong thời đại số

Ông Hoàng Đình Chung, Giám đốc Trung tâm Bản quyền số cho biết: mặc dù Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 và Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan, đã được ban hành, nhưng "các vụ xử lý vi phạm bản quyền trên môi trường số vẫn chưa có nhiều thay đổi đáng kể."

Thách thức lớn nhất nằm ở việc định giá thiệt hại để đưa các vụ xâm phạm bản quyền số ra tòa án hình sự hoặc dân sự để kiện tụng, bồi thường là cực kỳ khó khăn. Hơn nữa, việc chủ sở hữu có đủ "nguồn lực pháp lý, kỹ thuật và sự kiên trì để theo đuổi vụ việc đến cùng cũng là một trở ngại lớn. Ngay cả việc tòa án có thụ lý các vụ kiện này hay không cũng là một dấu hỏi.

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến cũng cho rằng các tác giả, chủ sở hữu bản quyền hiện chưa thực sự chủ động bản quyền của mình. Đây cũng là một trong những nguyên nhân lớn khiến vi phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản tràn lan.

Ông Nguyễn Nguyên – Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành cho biết: “Ngành xuất bản lúc nào cũng trong trạng thái thoi thóp vì bản quyền. Nếu bản quyền không được bảo vệ thì mọi nỗ lực phát triển đều vô nghĩa”.

Để thoát ngăn chặn tình trạng vi phạm bản quyền, ông Nguyễn Nguyên cho rằng các nhà xuất bản không thể chỉ trông chờ vào cơ quan quản lý mà phải huy động được sự chung tay của toàn xã hội.

Để làm được điều đó, vị chuyên gia cho rằng cần có sự tăng cường liên kết giữa các tổ chức bảo vệ bản quyền, như Hội Truyền thông số, Hội Xuất bản Việt Nam, Trung tâm bảo vệ bản quyền sách và truyền thông.

Song song với đó, việc hoàn thiện thể chế pháp luật về bản quyền cũng là yếu tố quan trọng hàng đầu. Cùng với đó, Việt Nam cũng cần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật để tạo tính răn đe, đồng thời xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền và thúc đẩy thói quen sử dụng sản phẩm có trả phí.

Thái An