Trong đời sống con người, sữa bò được sử dụng phổ biến nhất, song nhiều loại sữa khác như sữa dê, sữa cừu hay thậm chí sữa lạc đà cũng đóng vai trò quan trọng trong khẩu phần dinh dưỡng ở các nền văn hóa khác nhau. Bước sang thế kỷ XXI, cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ và xu hướng ăn uống lành mạnh, khái niệm “sữa” đã được mở rộng, bao gồm cả các loại sữa thực vật từ đậu nành, hạnh nhân, yến mạch hay gạo, góp phần định hình một thị trường đa dạng và toàn cầu hóa.

Nếu xét về phân loại, ngành sữa hiện chia thành ba nhóm chính. Thứ nhất là sữa tươi và sữa tiệt trùng, cung cấp dinh dưỡng trực tiếp cho đời sống hàng ngày. Thứ hai là sữa bột và các chế phẩm từ sữa như phô mai, sữa chua, bơ, whey protein – đây là nguồn cung ứng dinh dưỡng phong phú và có giá trị thương mại cao. Thứ ba là sữa thay thế từ thực vật, được phát triển mạnh trong bối cảnh người tiêu dùng quan tâm đến sức khỏe, môi trường và tính bền vững. Mỗi loại sữa mang một đặc trưng riêng, không chỉ đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng mà còn phản ánh những lựa chọn văn hóa, kinh tế và xã hội. Việt Nam hiện cũng không nằm ngoài xu thế này khi thị trường sữa thực vật ngày càng mở rộng, bên cạnh sự phát triển nhanh chóng của sữa bò công nghiệp.

Ở tầm vĩ mô, sữa là một ngành hàng chiến lược trong bản đồ công nghiệp thực phẩm toàn cầu. Những quốc gia như New Zealand, Hà Lan, Mỹ hay Thụy Sĩ đã xây dựng thương hiệu quốc gia gắn liền với sữa, không chỉ để xuất khẩu mà còn để định vị hình ảnh đất nước. Trong khi đó, tại Việt Nam, sữa được xem là nguồn dinh dưỡng quan trọng trong chiến lược chăm sóc sức khỏe cộng đồng, với mức tiêu thụ bình quân đầu người tăng nhanh qua các thập kỷ. Ngành sữa Việt Nam vừa là một lĩnh vực kinh doanh giàu tiềm năng, vừa là một phần trong chính sách dinh dưỡng quốc gia. Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng ấn tượng vẫn còn nhiều nghịch lý: phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên liệu, phân khúc sản phẩm cao cấp còn hạn chế, và thách thức môi trường từ chăn nuôi bò sữa vẫn hiện hữu.

Chính những mâu thuẫn này cho thấy ngành sữa Việt Nam cần được nhìn nhận với một góc tiếp cận toàn diện và nhiều tầng lớp hơn. Không chỉ dừng lại ở những con số về sản lượng hay mức tiêu thụ, mà còn phải đi sâu vào vị thế của sữa Việt trên bản đồ thực phẩm toàn cầu, năng lực công nghệ chế biến và khả năng phát triển các sản phẩm cao cấp, nghịch lý vùng nguyên liệu, chuỗi giá trị và quyền lực thương lượng trong sản xuất – phân phối. Song song, những vấn đề về tiêu chuẩn an toàn, truy xuất nguồn gốc, sự cạnh tranh giữa thương hiệu nội và ngoại, sự nổi lên của xu hướng sữa thực vật, vai trò của sữa trong chiến lược dinh dưỡng quốc gia và tầm nhìn xây dựng thương hiệu quốc gia cũng cần được phân tích thấu đáo. Đây không chỉ là câu chuyện kinh tế hay công nghệ, mà còn là một phép thử về bản lĩnh và tầm nhìn của Việt Nam trong việc khẳng định vị thế ở một ngành hàng chiến lược.

Đức Tài