Báo cáo cho biết, các hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo sinh (generative AI) hiện có khả năng tạo ra các bản bắt chước nội dung sáng tạo chỉ trong vài giây. Khả năng này dựa trên việc huấn luyện các mô hình bằng khối lượng dữ liệu khổng lồ do con người sáng tạo ra, thường được sử dụng mà không có sự đồng ý rõ ràng hoặc không trả thù lao cho tác giả.

Do đó, các cơ chế bảo vệ người sáng tạo theo luật bản quyền đang đứng trước nguy cơ bị suy yếu.

Trong báo cáo, Ủy ban Truyền thông và Kỹ thuật số cho rằng vấn đề không nằm ở việc khung pháp lý bản quyền của Anh đã lỗi thời hay cần cải cách. Thay vào đó, việc sử dụng rộng rãi các tác phẩm được bảo hộ bản quyền mà không được cấp phép, cùng với sự thiếu minh bạch từ các nhà phát triển AI về dữ liệu dùng để huấn luyện mô hình, khiến các chủ sở hữu quyền không biết liệu tác phẩm của họ có bị sử dụng hay không, và khó thực thi quyền của mình khi điều đó xảy ra.

Bên cạnh đó, việc Vương quốc Anh chưa có cơ chế “quyền nhân thân” mạnh mẽ hoặc quy định cụ thể bảo vệ hình ảnh kỹ thuật số cũng khiến các nhà sáng tạo và nghệ sĩ biểu diễn khó có thể phản đối những sản phẩm AI gây tổn hại, như các nội dung mô phỏng phong cách sáng tác, giọng nói hoặc cá tính riêng của họ.

Báo cáo kết luận rằng Chính phủ nên hỗ trợ Vương quốc Anh trở thành một trung tâm hàng đầu thế giới về phát triển AI có trách nhiệm dựa trên cơ chế cấp phép, thay vì làm suy yếu luật bản quyền để theo đuổi những lợi ích AI mang tính suy đoán, đồng thời gây tổn hại cho các ngành công nghiệp sáng tạo.

 Cùng với đó, báo cáo cũng kêu gọi chính phủ Vương quốc Anh cần phải loại bỏ khả năng áp dụng ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu (TDM) cho mục đích thương mại theo cơ chế cho phép “từ chối tham gia” (opt-out).

Những thông điệp không thống nhất từ phía Chính phủ cùng quá trình tham vấn kéo dài đã làm suy giảm niềm tin và làm đình trệ hoạt động cấp phép cũng như đầu tư. Trong năm tới, Chính phủ cần công bố quyết định cuối cùng về cách tiếp cận đối với AI và bản quyền. Trong thời gian chờ đợi, cần khẳng định rõ rằng sẽ không áp dụng ngoại lệ TDM mới với cơ chế opt-out như từng được đề xuất trong cuộc tham vấn về AI và bản quyền.

Song song với đó, các khoảng trống bảo vệ đối với sanh tính, phong cách và bản sao kỹ thuật số cũng cần được nhanh chóng khắc phục. Chính phủ cần ban hành các quy định nhằm ngăn chặn việc tạo ra các bản sao kỹ thuật số trái phép và các sản phẩm AI gây hại mang tính “theo phong cách của”. Những quy định này phải trao cho nhà sáng tạo và nghệ sĩ quyền kiểm soát rõ ràng đối với việc khai thác thương mại danh tính của họ.

 Cùng với đó, cần biến minh bạch về dữ liệu huấn luyện AI thành nghĩa vụ pháp lý. Chính phủ cần xây dựng một khuôn khổ minh bạch bắt buộc đối với các nhà phát triển AI tại Anh, đồng thời xem xét cách sử dụng các công cụ mua sắm công và công cụ quản lý để thúc đẩy việc tuân thủ các yêu cầu minh bạch của Anh đối với cả các nhà phát triển quốc tế.

Chính phủ cũng cần tạo điều kiện cho một thị trường cấp phép công bằng và bao trùm. Thị trường cấp phép nội dung cho việc huấn luyện AI đang dần hình thành và với nguồn tài nguyên sáng tạo phong phú, Vương quốc Anh có vị thế thuận lợi để hưởng lợi từ xu hướng này. Chính phủ cần hỗ trợ thị trường này phát triển theo hướng mang lại lợi ích cho cả nhà phát triển AI và các chủ sở hữu quyền ở nhiều quy mô khác nhau. Đồng thời, cần thúc đẩy việc xây dựng và áp dụng các công cụ kỹ thuật phục vụ cách tiếp cận “ưu tiên cấp phép”, bao gồm các tiêu chuẩn mở và thống nhất toàn cầu về bảo lưu quyền, truy xuất nguồn gốc dữ liệu và ghi nhãn nội dung do AI tạo ra.

Đặc biệt, Ủy ban cũng đề xuất Chính phủ cần ưu tiên phát triển và ứng dụng các mô hình AI chủ quyền. Ủy ban chỉ ra, các inh nghiệm quốc tế cho thấy các hệ thống AI được quản trị trong nước có thể là giải pháp thay thế cho việc phụ thuộc quá mức vào các mô hình được huấn luyện thiếu minh bạch từ các công ty công nghệ có trụ sở tại Mỹ. Các nỗ lực phát triển AI chủ quyền của Chính phủ cần thúc đẩy việc tạo ra các mô hình có mức độ minh bạch cao hơn và tôn trọng bản quyền.

Chủ tịch Ủy ban Truyền thông và Kỹ thuật số, Nam tước Baroness Keeley cho biết: “Các ngành công nghiệp sáng tạo của chúng ta đang đối mặt với nguy cơ rõ ràng và hiện hữu khi các tài liệu được bảo hộ bản quyền bị sử dụng để huấn luyện mô hình AI mà không ghi nhận tác giả hoặc trả thù lao. Nhiếp ảnh gia, nhạc sĩ, nhà văn và các nhà xuất bản đang chứng kiến tác phẩm của mình bị đưa vào các mô hình AI, sau đó các hệ thống này tạo ra những sản phẩm bắt chước làm mất đi cơ hội việc làm và thu nhập của các tác giả gốc.

AI có thể đóng góp cho tăng trưởng kinh tế trong tương lai, nhưng các ngành công nghiệp sáng tạo của Anh đang tạo ra việc làm và giá trị kinh tế ngay từ bây giờ. Năm 2023, lĩnh vực này đóng góp 124 tỷ bảng cho nền kinh tế Anh và dự kiến tăng lên 141 tỷ bảng vào năm 2030. Việc làm suy yếu các cơ chế bảo vệ trong hệ thống bản quyền hiện tại chỉ để thu hút các tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ sẽ là một cuộc đua xuống đáy và không phục vụ lợi ích của Vương quốc Anh. Chúng ta không nên hy sinh các ngành công nghiệp sáng tạo để đổi lấy những lợi ích AI trong tương lai.”

Bà nhấn mạnh rằng Chính phủ cần khẳng định rõ sẽ không theo đuổi ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu mới với cơ chế opt-out cho việc huấn luyện các mô hình AI thương mại. Thay vào đó, cần tập trung tăng cường bảo vệ cho các nhà sáng tạo tại Anh, bao gồm bảo vệ trước các bản sao kỹ thuật số trái phép và các nội dung AI “theo phong cách của” sử dụng tác phẩm và danh tính của họ.

Theo bà, nhiệm vụ của Chính phủ là tạo ra các điều kiện để cách tiếp cận huấn luyện AI dựa trên cấp phép phát triển mạnh mẽ, được hỗ trợ bởi các yêu cầu minh bạch hiệu quả và các tiêu chuẩn kỹ thuật về truy xuất nguồn gốc dữ liệu cũng như ghi nhãn nội dung, giúp cả chủ sở hữu quyền lẫn nhà phát triển tự tin tham gia thị trường mới nổi này.

“Tương lai của AI tại Vương quốc Anh phải dựa trên việc sử dụng dữ liệu huấn luyện một cách minh bạch và có trách nhiệm. Chúng tôi kêu gọi Chính phủ nắm bắt những cơ hội mà điều này mang lại, đồng thời thể hiện cam kết đối với chế độ bản quyền tiêu chuẩn vàng của Anh và các ngành công nghiệp sáng tạo xuất sắc của chúng ta trong bản đánh giá kinh tế sắp tới cũng như bản cập nhật về AI và bản quyền.”

 Quỳnh Trang