Nhu cầu đối với âm nhạc châu Phi đang gia tăng trên thị trường toàn cầu, nhưng sự phát triển của lĩnh vực này chưa đi cùng với khả năng bảo vệ và khai thác hiệu quả quyền sở hữu trí tuệ (IP). Mỹ cảnh báo những lỗ hổng trong hệ thống bản quyền đang khiến giới nghệ sĩ tại châu Phi mất hàng trăm triệu USD doanh thu mỗi năm.

Cảnh báo được đưa ra trong khuôn khổ sáng kiến kéo dài một năm mang tên “IP for Growth” do Washington triển khai, hướng tới hỗ trợ các ngành công nghiệp sáng tạo tại châu Phi, trong đó âm nhạc được xác định là một lĩnh vực có tiềm năng tạo ra giá trị kinh tế đáng kể.

Nigeria và Kenya cùng mất khoảng 572 triệu USD mỗi năm 

Theo bà Katherine Hiner, Tùy viên Sở hữu trí tuệ của Mỹ phụ trách khu vực châu Phi phía Nam sa mạc Sahara thuộc Văn phòng Sáng chế và Nhãn hiệu Mỹ (USPTO), những dữ liệu được công bố tại các hội thảo ở Lagos, Nigeria và Johannesburg, Nam Phi cho thấy tình trạng thất thoát doanh thu bản quyền đang ở mức đáng lo ngại.

Cụ thể, Nigeria và Kenya được cho là mỗi nước mất khoảng 286 triệu USD doanh thu từ âm nhạc thu âm mỗi năm. Đây là khoản thu đáng lẽ có thể được chuyển tới các nghệ sĩ và những chủ thể quyền liên quan.

Số liệu do Sáng kiến Phát triển kinh tế âm nhạc, một chương trình nghiên cứu hợp tác giữa Trung tâm Hệ sinh thái Âm nhạc và tổ chức Global Citizen, cung cấp.

Đáng chú ý, tổng số tiền thất thoát được ước tính tại hai quốc gia này lên tới khoảng 572 triệu USD mỗi năm, cao hơn nhiều lần so với quy mô thị trường âm nhạc thu âm của toàn khu vực châu Phi phía Nam sa mạc Sahara.

Theo Liên đoàn Công nghiệp ghi âm quốc tế (IFPI), doanh thu thị trường âm nhạc thu âm của khu vực này trong năm 2025 ước đạt khoảng 120 triệu USD.

Khoảng cách lớn giữa nguồn thu tiềm năng và doanh thu thực tế cho thấy vấn đề không đơn thuần nằm ở quy mô thị trường, mà còn liên quan đến cách thức xác lập, theo dõi và phân phối quyền lợi của chủ sở hữu tác phẩm, bản ghi âm.

Tiền bản quyền thất thoát ngay cả từ hoạt động hợp pháp

Theo bà Hiner, tình trạng thất thu không chỉ bắt nguồn từ việc sao chép, sử dụng hoặc phân phối âm nhạc trái phép. Một phần doanh thu còn bị bỏ sót ngay trong những hoạt động được cấp phép, chẳng hạn phát nhạc trên các nền tảng trực tuyến hoặc phát sóng qua hệ thống phát thanh.

Một trong những nguyên nhân được chỉ ra là dữ liệu về lượt phát chưa được ghi nhận đầy đủ hoặc thiếu chính xác. Hoạt động biểu diễn trực tiếp cũng có thể không được báo cáo đầy đủ, trong khi các tổ chức quản lý tập thể (CMO) tại một số thị trường chưa có hệ thống đủ hiệu quả để đối chiếu dữ liệu và phân bổ tiền bản quyền.

Những bất cập này khiến nghệ sĩ gặp khó khăn trong việc xác định tác phẩm được khai thác ở đâu, với tần suất như thế nào và khoản tiền bản quyền tương ứng được tính toán, chi trả ra sao.

Từ thực tế trên, bà Hiner cho rằng các quốc gia châu Phi cần tập trung vào ba nhóm giải pháp, gồm nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quá trình thu, phân phối tiền bản quyền; tăng cường nhận thức của cộng đồng về quyền sở hữu trí tuệ; đồng thời củng cố năng lực thực thi pháp luật nhằm xử lý các hành vi xâm phạm quyền tác giả.

Cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý về bản quyền trong môi trường số

Một nội dung được Mỹ nhấn mạnh là việc các chính phủ châu Phi cần phê chuẩn và triển khai Hiệp ước Bản quyền của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) cùng Hiệp ước về Cuộc biểu diễn và Bản ghi âm (WPPT).

Theo hướng này, quyền của tác giả, nghệ sĩ biểu diễn và chủ sở hữu bản ghi âm có thể được bảo vệ tốt hơn trước những hình thức khai thác ngày càng phổ biến trên môi trường số, từ phát trực tuyến đến tải và phân phối nội dung.

Sáng kiến “IP for Growth” được khởi động tại Geneva, Thụy Sỹ, trước khi được mở rộng thông qua các chương trình tại Lagos và Johannesburg. Các hoạt động này quy tụ nghệ sĩ, nhà sản xuất, luật sư và đại diện cơ quan quản lý nhằm cung cấp kiến thức về đăng ký quyền, giám sát việc sử dụng tác phẩm và thu hồi tiền bản quyền.

Tại Nam Phi, vấn đề thất thu cũng được các tổ chức quản lý quyền quan tâm. SAMRO và SAMPRA ghi nhận những thiệt hại đáng kể liên quan đến việc tải nhạc lậu và chia sẻ nội dung trái phép qua các nền tảng ngang hàng. Ngành công nghiệp ghi âm nước này được ước tính mất khoảng 500-690 triệu rand mỗi năm.

Châu Phi tìm cách biến tài sản sáng tạo thành động lực kinh tế

Một số quốc gia trong khu vực đã bắt đầu tăng cường các biện pháp bảo vệ quyền tác giả. Tại Rwanda, Ban Phát triển Doanh nghiệp cảnh báo những cơ sở kinh doanh không thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền cho nghệ sĩ có thể phải đối mặt với các biện pháp pháp lý theo Luật Sở hữu trí tuệ năm 2009.

Những động thái này cho thấy bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đang trở thành một yếu tố ngày càng quan trọng đối với sự phát triển của ngành công nghiệp âm nhạc châu Phi.

Trong bối cảnh âm nhạc của lục địa này ngày càng có sức hút trên thị trường quốc tế, việc hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực quản lý dữ liệu khai thác tác phẩm và cải thiện cơ chế thu, phân phối tiền bản quyền được xem là điều kiện quan trọng để nghệ sĩ hưởng lợi tương xứng từ thành quả sáng tạo.

Nếu giải quyết được những điểm nghẽn này, ngành âm nhạc có thể không chỉ là một lĩnh vực văn hóa, mà còn trở thành nguồn tạo việc làm, doanh thu và giá trị kinh tế đáng kể cho các quốc gia châu Phi.

TH