Vinamilk

Ngăn chặn tín dụng “ma”

(SHTT) - Ngày 06/09/2019, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã ban hành công văn số 7031/NHNN-TTGSNH “về việc cảnh báo cho vay cầm cố sổ tiết kiệm không có phương án sử dụng vốn vay”.

Đồng thời yêu cầu kiểm soát mục đích sử dụng của khách hàng và quá trình giải ngân. Phải chăng các ngân hàng thương mại (NHTM) đã có những hoạt động “xé rào” trong nghiệp vụ, gây nguy cơ nợ xấu như cục máu đông của nền kinh tế như trước đây mà đến nay di chứng của nó còn đó, dù đã nhiều năm trôi qua cùng nhiều giải pháp bán nợ xấu và tái cơ cấu nợ.

sotietkiem2

 

Bịt sớm những lỗ hổng

Qua công tác thanh tra, giám sát cho thấy, có hiện tượng một số Tổ chức tín dụng (TCTD), Chi nhánh NH nước ngoài cho khách hàng vay vốn có đảm bảo bằng cố sổ tiết kiệm nhưng không có phương án sử dụng vốn theo quy định tại Điều 7 Thông tư số 39/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016. Do vậy, NHNN đã phát đi văn bản cảnh báo. Động thái này của cơ quan quản lý như soi rọi vào góc khuất trong ngành tài chính mà lâu nay cứ tù mù, gây nhiều hệ lụy.

Hình thức cho vay vốn cầm cố sổ tiết kiệm tại các NHTM diễn ra từ lâu và phổ biến. Về phía NH, việc khách hàng thế chấp sổ tiết kiệm để vay vốn trong khi chờ đáo hạn cũng có nhiều lợi thế trong bối cảnh các NHTM đang cạnh tranh huy động nguồn vốn trung, dài hạn.

Với người có sổ tiết kiệm, chưa đến hạn tất toán, nhưng lại có nhu cầu đột xuất về tiền, nếu rút trước, chỉ hưởng lãi suất không kỳ hạn. Thay vào đó, họ có thể vay bằng cách cầm cố sổ tiết kiệm, lãi suất vay cao hơn nhưng bù trừ với phần lãi của sổ tiết kiệm cuối kỳ thì vẫn lợi hơn.

Hoạt động cho vay nêu trên nhằm đáp ứng các khách hàng phát sinh nhu cầu cấp thiết, trong khi sổ tiết kiệm chưa đáo hạn. Bên cạnh các mục đích tiêu dùng cá nhân, thị trường thời gian qua cũng xuất hiện trường hợp khách hàng vay tiền để tái đầu tư. Cụ thể từ đầu năm, các NH có xu hướng tăng lãi suất huy động qua nhiều hình thức như chứng chỉ tiền gửi (có thể cho lãi suất 8,7-10%/năm), trái phiếu doanh nghiệp (có thể mang lại lãi suất 9-14,5%/năm)…

Những mức lợi suất cao hơn này là một trong những lý do khiến khách hàng vay cầm cố sổ tiết kiệm để chuyển đổi hình thức đầu tư. Sở dĩ nhiều NH lơ là thẩm định mục đích sử dụng vốn các khoản vay đảm bảo bằng cầm cố sổ tiết kiệm là bởi vì đây là những khoản tín dụng thuộc hàng ít rủi ro nhất. Giả sử khách hàng có sử dụng khoản vay vào mục đích nào đó mà chưa lấy lại được đúng hạn hoặc không trả được nợ, thì NH vẫn có tài sản để thu hồi.

sotietkiem

 

Hiện nay nhiều NHTM lợi dụng sản phẩm này để đẩy tăng trưởng tín dụng, nhất là thời điểm chuẩn bị chốt số liệu. Chiêu này được không ít TCTD áp dụng, nhất là từ khi NHNN áp dụng chính sách giao chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng phù hợp cho từng NH. Điều này đã nhân hệ số tiền gửi, tiền vay lên nhiều lần, dẫn đến dư nợ ảo, chỉ tiêu khống.

Sẽ không có gì đáng nói, nếu sản phẩm cho vay cầm cố sổ tiết kiệm chỉ phục vụ những nhu cầu phát sinh của khách hàng. Tuy nhiên, trong thời gian qua, NHNN thanh tra, kiểm tra cho thấy có hiện tượng một số TCTD cho khách hàng vay vốn có đảm bảo bằng cầm cố sổ tiết kiệm nhưng không có phương án sử dụng vốn vay. Việc này vi phạm quy định của NHNN về sử dụng phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt để giải ngân vốn vay.

Theo NHNN, việc cho vay không thẩm định mục đích sử dụng vốn đã vi phạm quy định của NHNN về giải ngân vốn vay. Cụ thể, theo Điều 7, Thông tư 39/2016/TT-NHNN quy định về hoạt động cho vay, một khoản vay là hợp lệ nếu có đầy đủ 5 yếu tố, bao gồm mục đích vay và phương án sử dụng vốn.

Từ thực tế, nếu tuân thủ theo quy định của NHNN, thì sẽ gây khó cho khách và khó cho NHTM trong việc huy động vốn trung - dài hạn. Bởi, khách hàng thế chấp sổ để vay tiền chủ yếu cho nhu cầu vốn đột xuất, vay tiêu dùng nên rất khó chứng minh mục đích sử dụng vốn. Nếu NHNN bắt buộc người vay phải chứng minh mục đích mới được giải ngân, thì các TCTD sẽ giảm đáng kể lượng khách hàng chọn tiết kiệm trung và dài hạn.

Tuy nhiên, nhằm thu hút vốn trung và dài hạn, một số NHTM cố tình lách luật tìm cách hợp thức hóa vi phạm, trong khi những NH tuân thủ tốt có thể bị “vạ lây” từ động thái cảnh báo và xử lý của NHNN.

Thời gian qua, đã có thực trạng ham lãi cao, nhiều khách hàng “liều”, mang sổ tiết kiệm đi cầm cố. Vụ án Alibaba vừa xảy ra với cú lừa hơn 2500 tỷ, trong đó có nhiều cá nhân đã vay tiền mua đất nền “ảo” tại các dự án “ma” do Alibaba lập ra đang có nguy cơ mất trắng. Trong khi đó, thì không tạo ra gì cho xã hội phát triển.

Xu hướng mang sổ tiết kiệm đi cầm cố để vay vốn mua chứng chỉ tiền gửi, mua trái phiếu DN,... đang diễn ra. Lãi suất cao hơn hẳn khiến nhiều khách hàng gửi tiết kiệm kỳ hạn dài cảm thấy như bị “mất tiền”, không thể ngồi yên.

Rủi ro

Dù việc cho vay cầm cố sổ tiết kiệm có lợi cho khách hàng lẫn NHTM. Tuy nhiên, sản phẩm này cũng gây ra nhiều lo ngại về rủi ro tài chính, đặc biệt có thể gây rủi ro mang tính vĩ mô.

ngan-hang-1

 

Như vậy, sự cảnh báo của NHNN là hợp lý. Vì việc vay cầm cố sổ tiết kiệm cũng đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến rủi ro tài chính, bởi lẽ, điều này đương nhiên sẽ tạo ra một loại tài sản ảo trên sổ sách NHTM tại thời điểm cho vay. Trên thế giới, hình thức cho vay này được gọi là “tín dụng ma” và nhiều nước tiên tiến cấm cho vay loại này, vì tuân thủ Basel II (Basel II là phiên bản thứ hai của Hiệp ước Basel, trong đó đưa ra các nguyên tắc chung và các chuẩn mực của ủy ban Basel về giám sát NH, được ban hành từ tháng 6/2004. Mục tiêu của Basel II là giúp tăng cường thực tiễn quản trị rủi ro cho các NH, từ đó đóng góp vào một hệ thống tài chính an toàn và lành mạnh và tăng cường năng lực cạnh tranh dài hạn cho các NH).

Một ví dụ cụ thể để có thể thấy nguồn vốn ảo trên sổ sách của các NHTM: - Khách hàng A gửi 100 triệu đồng vào NHTM. Sau khi trích tỷ lệ dự trữ bắt buộc gửi lại NHNN, NHTM đã mang 97 triệu đồng đó cho khách hàng B vay để sinh lời. Sau đó khách hàng A cầm cố sổ tiết kiệm để vay lại 90 triệu đồng. Như vậy, NHTM huy động 100 triệu đồng nhưng đang cho vay ra 187 triệu đồng.

Và, con số 90 triệu đồng cho vay mới, có thể xem như một loại tài sản ảo, không thực chất được tạo ra từ một bút toán của NH. Trên thực tế NH chưa có nguồn vốn mới để cân bằng với món cho vay mới và phải lấy nguồn vốn hiện có từ khách hàng khác để giải ngân hoặc huy động nguồn vốn mới để “tài trợ” (funding) món nợ mới.

Một rủi ro khác đến từ pháp lý. Đó là, nếu khoản tiền gửi tiết kiệm có nguồn gốc bất hợp pháp thì sẽ rủi ro cho NH. Bởi, nếu cơ quan pháp luật tịch thu, thì NH sẽ không thể tất toán được.

Rủi ro khác là nguy cơ kéo mặt bằng lãi suất tăng. Quay lại ví dụ trên, ngân hàng huy động 100 triệu đồng của khách hàng A và đã cho vay 100 triệu này với khách hàng B, khoản tiền này trên bảng cân đối kế toán của NH khi đó cân bằng.

Nếu chủ sở hữu sổ tiết kiệm cầm cuốn sổ này để vay 100 triệu đồng, thì bảng cân đối kế toán của NH bị hụt ngay 100 triệu đồng và NH phải huy động ngay thêm 100 triệu tiền mặt để bù đắp khoảng trống trên bảng cân đối tài sản. Điều này bắt buộc các NH phải chấp nhận trả lãi suất cao để huy động vốn bù đắp vào khoản cho vay mới. Khi các NH cùng rơi vào tình trạng này dễ gây ra tình trạng thiếu thanh khoản và tạo áp lực tăng lãi suất huy động cao hơn

Bên cạnh việc cho vay cầm cố sổ tiết kiệm, thực tế các TCTD còn cho vay cầm cố vàng với rủi ro gấp nhiều lần. Tương tự cho vay cầm cố sổ tiết kiệm, cho vay cầm cố vàng cũng có thể tạo ra nhiều vòng chu chuyển tiền, làm tăng ảo số dư huy động và cho vay. Nhưng vay cầm cố vàng đang đơn giản hơn so với cầm cố sổ tiết kiệm.

Hiện cầm cố vàng với lãi suất dao động khoảng 3%/tháng. Vì vàng là một kim loại quý, tính thanh khoản cao nên các NHTM cũng xem đây là tài sản đảm bảo có tính an toàn để cho vay cầm cố vàng (thường các NH chỉ chấp nhận cho vay cầm cố đối với vàng miếng SJC).

Dường như NHNN chỉ quan tâm cảnh báo, rà soát việc cho vay cầm cố sổ tiết kiệm của các TCTD mà chưa quan tâm đến câu chuyện cho vay cầm cố vàng.

Sau cảnh báo từ văn bản số 7031/ NHNN-TTGSNH của NHNN, các TCTD bắt đầu dè dặt hơn việc cho vay cầm cố sổ tiết kiệm. Và liệu việc cho vay cầm cố vàng có thể trở thành một trong những giải pháp để các TCTD “lách” nội dung cảnh báo của NHNN?

Việc NHNN cảnh báo cho vay cầm cố sổ tiết kiệm phải bảo đảm phương án vay nhằm nhắc nhở TCTD để hoạt động tín dụng có tính thực chất và cần thiết để dòng chảy tín dụng được kiểm soát tốt hơn.

Ths. Trần Vĩnh Hà