Tại Hội thảo, các chuyên gia đã phân tích bối cảnh pháp lý – thực thi quyền sao chép tại Việt Nam hiện nay, chỉ ra điểm yếu, thách thức. Từ đó, các chuyên gia cũng đưa ra đề xuất, kiến nghị nhằm nâng cao nhận thức và thúc đẩy thực thi quyền sao chép, hướng đến việc xây dựng cơ chế cấp phép bản quyền phù hợp thực tiễn Việt Nam.

Vi phạm bản quyền – điểm nghẽn của kinh tế sáng tạo  

Thống kê năm 2025 về Chỉ số đổi mới toàn cầu cho thấy Việt Nam đứng thứ 34/132, con số này đã chỉ ra tiềm năng lớn về sản xuất nội dung và các ngành sáng tạo. Đặc biệt, thời gian qua, Nhà nước cũng đưa ra nhiều chính sách quan trọng như Nghị quyết 57-NQ/TW đặt đổi mới sáng tạo ở vị trí trung tâm, tạo động lực về thể chế, nguồn lực và ưu tiên phát triển; hay Nghị định 17/2023/NĐ-CP cập nhật quyền tác giả và quản lý bản quyền trong môi trường số, đặt nền tảng cho kinh tế nội dung kỹ thuật số. 

Tuy nhiên, thực tế lại cho thấy hiện nay chúng ta vẫn chậm bắt kịp vấn đề mới, nhất là những vấn đề như sáng tạo do AI, quyền đối với works-in-cloud, sao chép tạm thời và xử lý vi phạm xuyên biên giới.

Theo ông Hoàng Trọng Quang – Chủ tịch VIETRRO, Việt Nam vẫn đối mặt với tình trạng xâm phạm quyền tác giả rất phổ biến, đặc biệt là sao chép số và sử dụng bất hợp pháp trên mạng. Theo thống kê, tỷ lệ vi phạm đối với tác phẩm ngôn ngữ (sách, báo) và băng đĩa chiếm tới 85 - 90%. Việt Nam được xếp vào những quốc gia có mức vi phạm cao trên thế giới, điều này đã gây tổn thất lớn về kinh tế.

Cụ thể, giai đoạn 2022 – 2024, thiệt hại do vi phạm bản quyền số tại Việt Nam ước tính lên tới khoảng 350 triệu USD/năm, chủ yếu từ lĩnh vực phim, âm nhạc và xuất bản. Những tổn thất này không chỉ làm giảm thu nhập của tác giả mà còn ảnh hưởng tới sức sáng tạo của xã hội, ngân sách thuế và sức cạnh tranh của doanh nghiệp nội dung hợp pháp. 

“Dù có khung pháp lý tương đối hoàn thiện nhưng phần lớn biện pháp thực thi của chúng ta vẫn rất manh mún. Việc phát hiện, truy tố, xử lý vi phạm trên mạng lưới internet rất khó khăn. Các thực tiễn xử lý vi phạm thường tập trung vào vi phạm bản in, băng đĩa, ít khi tiếp cận vi phạm trong không gian mạng hoặc vi phạm xuyên quốc gia. Bên cạnh đó, luật vẫn còn nhiều “lỗ hổng”, ví dụ những khái niệm chưa rõ ràng, điều khoản ngoại lệ rộng, internet phát triển mạnh đã tạo cơ hội cho việc lách luật”, ông Quang nhấn mạnh. 

Theo Chủ tịch VIETRRO, trong môi trường số, việc sao chép, tái sử dụng nội dung diễn ra hàng ngày, rất khó kiểm soát triệt để. Nhiều khi chủ sở hữu phải tự theo dõi, phát hiện và lên tiếng khi bị vi phạm. Trong khi đó, nhận thức từ người sáng tạo, tổ chức xuất bản, đến người tiêu dùng về quyền tác giả, quyền sao chép vẫn chưa đồng đều. Nhiều người xem nội dung số miễn phí là hiển nhiên, chưa đặt vấn đề xin phép, trả tiền.

Thị trường hiện vẫn chưa phát triển mạnh theo mô hình kinh tế bản quyền bền vững, dẫn đến thiếu cơ chế thị trường để thúc đẩy sự tuân thủ. Ở nhiều trường hợp, chi phí theo đuổi vi phạm như giám định, kiện tụng cao hơn lợi ích thu được khiến chủ sở hữu thà “chịu trận” hơn là tích cực theo đuổi. 

Ông Hoàng Trọng Quang cho rằng thời gian tới, Nhà nước nên thực hiện nhiều giải pháp như sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ trên nguyên tắc nhà nước kiến tạo chứ không phải là theo lối cũ là lãnh đạo quản lý; bổ sung quy định về sao chép tạm thời, sao chép kỹ thuật, và trách nhiệm của nền tảng xuyên biên giới; thực thi mạnh hơn các điều khoản của Nghị định 17/2023 về “thông báo và gỡ bỏ”, yêu cầu phản hồi trong 24h kể từ khi nhận thông báo; thành lập Trung tâm giám định bản quyền số quốc gia, đào tạo chuyên gia pháp y số, và ứng dụng blockchain để xác minh nguồn gốc bản sao;…

“VIETRRO hiện là đơn vị duy nhất tại Việt Nam được WIPO hỗ trợ vận hành WIPO Connect và quản lý cơ sở dữ liệu 45.000 tác phẩm. Đây là hạ tầng quan trọng để xác thực quyền sao chép trong kỷ nguyên số. Chúng tôi cam kết tiếp tục là cầu nối giữa tác giả, nhà xuất bản, doanh nghiệp, cơ quan quản lý và công chúng, góp phần xây dựng một hệ sinh thái bản quyền bền vững và công bằng tại Việt Nam”, ông Hoàng Trọng Quang – Chủ tịch VIETRRO – nhấn mạnh. 

Bài học từ việc cấp phép tập thể 

Theo ông James Bennett - Trưởng phòng Quan hệ Quyền lợi, CLA, trong 40 năm qua, CLA đã trở thành “một cửa hàng trọn gói” khi giúp khách hàng tại Vương quốc Anh tiếp cập, sao chép và chia sẻ hợp pháp nội dung đã xuất bản mà họ cần, đồng thời đảm bảo rằng chủ sở hữu bản quyền được trả tiền cho việc sử dụng tác phẩm của họ.  

“Khách hàng của chúng tôi mua giấy phép bản quyền hàng năm vì họ biết rằng đây là cách hiệu quả nhất để giảm thiểu rủi ro bị kiện tụng do vi phạm bản quyền”, ông James Bennett nói. 

Được biết, CLA hiện có thỏa thuận với 44 tổ chức về quyền sao chép ( RRO) tại 41 quốc gia và vùng lãnh thổ trên toàn thế giới. Đây là những thỏa thuận song phương cho phép người được cấp phép tại Vương quốc Anh có thể sao chép sách, tạp chí và báo được xuất bản tại 41 quốc gia, vùng lãnh thổ trên toàn thế giới và ngược lại.

Tính đến nay, CLA đã tạo ra hơn 1,5 tỷ bảng Anh doanh thu cấp phép tập thể đã được phân phối cho hơn 200.000 nhà văn, nhà xuất bản và nghệ sĩ thị giác, trong đó hơn 70% doanh thu ở nước ngoài đến từ cấp phép giáo dục.

Vào tháng 4/2025, CLA, PLS và ALCS cũng đã công bố kế hoạch ra mắt Giấy phép đào tạo AI tạo sinh. Điều này sẽ cung cấp một giải pháp cấp phép tập thể có thể lựa chọn, đảm bảo thù lao cho các nhà xuất bản và tác giả, đặc biệt là những người không có khả năng đàm phán các thỏa thuận cấp phép trực tiếp và cung cấp cho các nhà phát triển AI ở mọi quy mô về tính pháp lý chắc chắn cần thiết để sử dụng nhiều nội dung khác nhau nhằm đổi mới và đào tạo ngôn ngữ các mô hình. 

Tân Nguyên