Người dùng không phải trả tiền để tạo tài khoản, trò chuyện với bạn bè, đăng ảnh, hay theo dõi tin tức. Nhưng thực tế, cái gì được gọi là “miễn phí” trên internet luôn ẩn chứa một giá phải trả, mà phần lớn người dùng chưa từng hiểu rõ – chính họ mới là sản phẩm bị bán đi mỗi ngày.

Điều cốt lõi trong mô hình kinh doanh của các nền tảng như Facebook, Instagram, TikTok hay X (Twitter) là khai thác dữ liệu người dùng để tối ưu hóa quảng cáo. Mỗi lượt thích, chia sẻ, tìm kiếm hay thậm chí cả thời gian bạn dừng lại trên một bức ảnh đều được ghi lại, phân tích và chuyển hóa thành hồ sơ hành vi cực kỳ chi tiết. Hồ sơ đó không chỉ để các doanh nghiệp nhắm quảng cáo chính xác, mà còn có thể phục vụ cho mục tiêu chính trị, thao túng dư luận hay thao túng quyết định mua hàng.

Việc thu thập dữ liệu đã vượt ra khỏi phạm vi ứng dụng. Nó bao trùm cả điện thoại, địa điểm di chuyển, thói quen tiêu dùng, thậm chí cả danh bạ bạn bè. Càng nhiều dữ liệu, mạng xã hội càng đoán chính xác tâm trạng và hành vi bạn, từ đó tối ưu hóa mức độ gây nghiện, kéo bạn ở lại lâu hơn trên nền tảng. Mỗi giây bạn trượt ngón tay trên màn hình chính là thời gian để họ kiếm tiền.

Cái gọi là “sản phẩm” ở đây không chỉ là dữ liệu, mà còn là chính tâm trí và sự chú ý của bạn. Mạng xã hội không chỉ bán vị trí quảng cáo – họ bán khả năng tác động đến suy nghĩ, cảm xúc và hành vi người dùng. Đó là lý do tại sao nhiều nhà khoa học, chuyên gia công nghệ từng làm việc tại các tập đoàn lớn đã lên tiếng cảnh báo: mạng xã hội không còn chỉ là công cụ, nó trở thành kiến trúc ảnh hưởng đến cách xã hội vận hành.

Ở một số quốc gia, đã có các quy định khắt khe nhằm buộc các nền tảng công nghệ minh bạch trong việc thu thập và sử dụng dữ liệu cá nhân. Tuy nhiên, tại nhiều nước đang phát triển, người dùng vẫn là “miếng mồi” dễ tổn thương trong cuộc chơi quyền lực dữ liệu này. Họ chưa được phổ cập đủ kiến thức về quyền riêng tư số, chưa có lựa chọn để kiểm soát dữ liệu của mình.

Bài toán không nằm ở việc có nên tiếp tục dùng mạng xã hội hay không. Vấn đề là: chúng ta cần biết mình đang dùng nó như một công cụ hay đang bị nó sử dụng như một món hàng. Khi hiểu được điều đó, mỗi người mới có thể chủ động bảo vệ quyền riêng tư, giới hạn thời gian trực tuyến và điều chỉnh lại mối quan hệ giữa bản thân và nền tảng công nghệ.

Một nền tảng xã hội lành mạnh cần được vận hành trên nền tảng minh bạch, tôn trọng người dùng và hướng đến lợi ích chung. Nhưng chừng nào người dùng còn nghĩ rằng mình đang dùng miễn phí, chừng đó họ vẫn chưa thoát khỏi vai trò “sản phẩm”. Và khi bạn là sản phẩm, mọi quyền kiểm soát không còn nằm trong tay bạn nữa.

PV