Trong ba năm trở lại đây, tốc độ phát triển điện mặt trời và điện gió tại Việt Nam nằm trong nhóm cao nhất khu vực. Tuy nhiên, chính vì tăng trưởng nóng, hệ thống truyền tải nhiều nơi không theo kịp dẫn đến tình trạng "thừa điện vẫn thiếu điện". Một mặt, khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên có thời tiết thuận lợi cho điện mặt trời, gió tốt cho điện gió, nhưng đường dây và trạm biến áp chưa đủ khả năng hấp thụ. Mặt khác, nhu cầu tiêu thụ điện vẫn tăng nhanh ở các đô thị lớn. Bài toán nằm ở khâu trung gian: lưới điện thông minh.

Khác với lưới điện truyền thống chỉ một chiều – từ phát đến tiêu thụ, lưới điện thông minh là hệ thống có khả năng trao đổi hai chiều, phản hồi theo thời gian thực và tích hợp dữ liệu đo đếm, dự báo, lưu trữ. Đây là chìa khóa để đưa các nguồn năng lượng tái tạo vốn có tính gián đoạn (như mặt trời – không có vào ban đêm, gió – thất thường) vào vận hành ổn định trong hệ thống chung. Lưới điện thông minh cũng cho phép điều phối phụ tải, giảm công suất lúc cao điểm, lưu trữ lúc thấp điểm, hạn chế tối đa tình trạng "cắt điện tái tạo".

Năm 2023, Bộ Công Thương đã công bố Đề án phát triển lưới điện thông minh đến năm 2030. Tuy nhiên, đến nay, tiến độ triển khai còn khá chậm. Trong khi đó, nhiều quốc gia đã đầu tư mạnh vào số hóa hệ thống điện. Trung Quốc sử dụng cảm biến thời gian thực tại 90% lưới phân phối. Đức đã đạt tỷ lệ hơn 40% điện tái tạo nhưng không phải nhờ vào "tăng phát" mà nhờ "tăng kiểm soát" bằng công nghệ lưới thông minh. Ngay tại Đông Nam Á, Thái Lan đã triển khai nhiều dự án thí điểm dùng trí tuệ nhân tạo để điều phối phụ tải dân cư theo thời gian thực.

Ở Việt Nam, rào cản lớn nhất không chỉ là vốn đầu tư mà còn là tư duy hệ thống. Việc tích hợp các công nghệ như đồng hồ điện tử thông minh (smart meters), nền tảng điều khiển phân tán (DMS), lưu trữ năng lượng (BESS) và nền tảng số (IoT, AI) đòi hỏi một hệ sinh thái kỹ thuật phức tạp và một khung pháp lý tương thích. Hiện nay, khung pháp lý vẫn coi điện là hàng hóa một chiều, chưa khuyến khích đủ mạnh việc tự sản xuất và bán lại điện tái tạo, hay các mô hình "chia sẻ năng lượng" tại khu công nghiệp – tòa nhà.

Nếu không đầu tư vào lưới điện thông minh, Việt Nam sẽ tiếp tục chứng kiến cảnh hàng tỷ kilowatt giờ từ điện mặt trời bị cắt giảm do lưới không hấp thụ kịp. Khi đó, giấc mơ chuyển dịch năng lượng xanh sẽ bị kìm hãm ngay trong chính hạ tầng mà lẽ ra phải nâng đỡ nó.

Để chuyển đổi năng lượng bền vững, chiến lược quốc gia cần đặt lưới điện thông minh là trọng tâm, chứ không chỉ là một phần phụ trợ. Điều đó đòi hỏi sự đầu tư bài bản, quyết liệt và đổi mới toàn diện cả về công nghệ, chính sách và tư duy điều hành.