Từ ngày 1/3, Luật Trí tuệ nhân tạo chính thức có hiệu lực, đánh dấu bước tiến quan trọng của Việt Nam trong quản trị công nghệ mới nổi. Theo đánh giá của truyền thông và giới chuyên gia quốc tế, đây là khuôn khổ pháp lý toàn diện đầu tiên về AI tại khu vực Đông Nam Á.

Luật được Quốc hội thông qua vào tháng 12 năm ngoái, xây dựng theo mô hình quản lý dựa trên mức độ rủi ro, có nhiều điểm tương đồng với EU AI Act của Liên minh châu Âu. Trọng tâm điều chỉnh là các hệ thống AI tạo sinh như chatbot, công cụ tạo hình ảnh tự động, công nghệ deepfake, những lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ lan truyền thông tin sai lệch, xâm phạm bản quyền và gây tổn hại xã hội.

Theo quy định mới, các hệ thống AI có rủi ro cao phải trải qua quy trình đánh giá sự phù hợp trước khi đưa ra thị trường, đồng thời chịu cơ chế kiểm toán định kỳ. Doanh nghiệp cung cấp các hệ thống này, bao gồm cả tổ chức nước ngoài hoạt động tại Việt Nam, phải thiết lập hiện diện pháp lý hoặc chỉ định đại diện trong nước.

Luật cũng yêu cầu gắn nhãn rõ ràng đối với nội dung do AI tạo ra dưới dạng âm thanh, hình ảnh, video ở định dạng có thể đọc bằng máy. Người sử dụng phải được thông báo khi đang tương tác với hệ thống máy móc thay vì con người. Các hành vi gây hiểu nhầm công chúng, vi phạm bảo vệ dữ liệu, an ninh mạng hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đều bị nghiêm cấm.

Chính phủ khẳng định, khuôn khổ pháp lý mới “mở đường để Việt Nam hội nhập sâu với các chuẩn mực quốc tế, đồng thời bảo đảm chủ quyền số”. Trong chiến lược phát triển giai đoạn tới, kinh tế số, AI và kinh tế dữ liệu được xác định là các trụ cột của mô hình tăng trưởng bền vững và thông minh hơn. Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh AI và dữ liệu sẽ đóng vai trò nền tảng cho quá trình chuyển đổi này.

Luật áp dụng cho toàn bộ chuỗi giá trị AI, từ nhà phát triển, nhà cung cấp, đơn vị triển khai đến người sử dụng cuối. Các hệ thống đang vận hành được hưởng thời gian chuyển tiếp từ 12 tháng đối với phần lớn lĩnh vực, đến 18 tháng với các ngành nhạy cảm như y tế, giáo dục và tài chính.

Giới phân tích quốc tế nhận định, dù đây là cột mốc quan trọng, hiệu quả thực thi sẽ phụ thuộc vào các nghị định hướng dẫn chi tiết về phân loại rủi ro, nghĩa vụ báo cáo và cơ chế giám sát. Một số hãng luật tại Việt Nam cho rằng đạo luật này không phải là “lời kết cuối cùng”, mà là điểm khởi đầu mang tính quyết định, đặt nền tảng cho trách nhiệm giải trình, kiểm soát của con người và quản trị rủi ro trong lĩnh vực AI.

Hiện trên toàn cầu, mới chỉ một số ít quốc gia ban hành khung pháp lý AI có tính ràng buộc. Như Hàn Quốc đã đưa luật AI vào thực thi đầy đủ từ đầu năm 2026, trong khi Liên minh châu Âu đang từng bước triển khai bộ quy tắc sẽ được áp dụng hoàn toàn vào năm 2027. 

Trong khu vực, việc Việt Nam đi đầu xây dựng khung pháp lý AI được đánh giá là tín hiệu về tham vọng quốc gia trong cuộc đua công nghệ. Các chuyên gia cho rằng cách tiếp cận dựa trên rủi ro, kết hợp yêu cầu minh bạch và giám sát con người, có thể trở thành tham chiếu cho các nền kinh tế Đông Nam Á đang tìm kiếm mô hình cân bằng giữa phát triển và bảo vệ lợi ích công chúng.   

Thái An