Trí tuệ nhân tạo (AI) đang nhanh chóng trở thành công cụ hỗ trợ mới trong hoạt động tư vấn và thực hành sáng chế, thay vì chỉ là một xu hướng công nghệ mang tính thử nghiệm.

Theo các chuyên gia, câu hỏi hiện nay không còn là liệu AI có được sử dụng trong lĩnh vực sáng chế hay không, mà là liệu công nghệ này sẽ được sử dụng một cách chuyên nghiệp, có kiểm soát, hay chỉ dừng ở mức hỗ trợ tự phát, tiềm ẩn nhiều rủi ro.

USPTO thừa nhận AI trong thực hành sáng chế, nhưng luật sư vẫn chịu trách nhiệm cuối cùng

Từ tháng 4/2024, Văn phòng Sáng chế và Nhãn hiệu Mỹ (USPTO) đã chính thức ban hành hướng dẫn, xác nhận AI có thể được sử dụng trong quá trình chuẩn bị và xử lý đơn sáng chế, nhãn hiệu, cũng như trong các thủ tục trước hội đồng xét xử sáng chế và nhãn hiệu.

Tuy nhiên, cơ quan này đồng thời nhấn mạnh rằng các nghĩa vụ nghề nghiệp hiện hành như trách nhiệm trung thực, bảo mật thông tin, xác minh nội dung và trách nhiệm ký tên vẫn hoàn toàn thuộc về người hành nghề. Điều đó đồng nghĩa, AI có thể hỗ trợ nhưng không thể thay thế vai trò chuyên môn của luật sư hay đại diện sở hữu công nghiệp.

Giới hành nghề sáng chế đang ứng dụng AI vào nhiều công đoạn khác nhau của quy trình bảo hộ.

Một trong những ứng dụng có giá trị cao là rà soát bản mô tả sáng chế (invention disclosure review). AI có thể nhanh chóng phân tích tài liệu kỹ thuật, xác định đâu là yếu tố sáng tạo cốt lõi, đâu là thông tin nền thông thường, chỉ ra dữ liệu còn thiếu và gợi ý câu hỏi cần trao đổi thêm với nhà sáng chế.

Điều này giúp luật sư chuẩn bị tốt hơn trước các buổi làm việc với khách hàng, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ phức tạp hoặc liên ngành.

Trong tra cứu sáng chế đối chứng (prior art search), AI cũng cho thấy lợi thế nhờ khả năng tìm kiếm ngữ nghĩa, giúp phát hiện các tài liệu có nội dung tương đồng dù sử dụng thuật ngữ khác nhau, điều mà phương pháp tìm kiếm từ khóa truyền thống dễ bỏ sót. Nhờ đó, luật sư có thể xây dựng phạm vi yêu cầu bảo hộ chính xác hơn, tránh nộp đơn quá rộng hoặc dễ bị từ chối trong quá trình thẩm định.

AI cũng được sử dụng để tạo các phương án khác nhau cho bộ yêu cầu bảo hộ (claims), đề xuất cấu trúc yêu cầu độc lập, yêu cầu phụ thuộc, hoặc kiểm tra xem từng đặc điểm kỹ thuật đã được mô tả đầy đủ trong bản thuyết minh hay chưa.

Ngoài ra, công nghệ này còn có thể mô phỏng góc nhìn của thẩm định viên sáng chế hoặc bên đối thủ để phát hiện sớm những điểm yếu pháp lý như nguy cơ thiếu tính rõ ràng, thiếu cơ sở mô tả hoặc dễ bị phản đối.

Cơ hội lớn đi kèm rủi ro về bảo mật và độ chính xác

Một trong những lo ngại lớn nhất khi ứng dụng AI trong thực hành sáng chế là vấn đề bảo mật thông tin.

Hồ sơ sáng chế thường chứa bí mật công nghệ, thông tin chưa công bố hoặc dữ liệu nhạy cảm liên quan đến chiến lược kinh doanh. Nếu nhập dữ liệu vào các nền tảng AI không được kiểm soát, nguy cơ rò rỉ hoặc bị sử dụng để huấn luyện mô hình là hoàn toàn có thể xảy ra.

Bên cạnh đó, AI tạo sinh vẫn có thể tạo ra thông tin sai lệch, trích dẫn không tồn tại hoặc phân tích thiếu chính xác nhưng thể hiện với mức độ tự tin cao. Do đó, nhiều hãng luật và bộ phận pháp lý nội bộ đang xây dựng các quy trình quản trị AI riêng, bao gồm danh mục công cụ được phép sử dụng, yêu cầu kiểm chứng đầu ra, cơ chế bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm rà soát của con người.

Theo giới chuyên môn, mô hình hiệu quả nhất hiện nay không phải là “AI thay luật sư”, mà là AI tăng cường năng lực cho luật sư.

AI có thể hỗ trợ phân tích, tổ chức dữ liệu, rà soát hồ sơ và tiết kiệm thời gian cho các công việc lặp lại. Nhưng những yếu tố cốt lõi như đánh giá rủi ro pháp lý, xây dựng chiến lược bảo hộ, hiểu mục tiêu kinh doanh của khách hàng hay đưa ra quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người.

Trong bối cảnh khách hàng ngày càng đòi hỏi dịch vụ nhanh hơn, chi phí tối ưu hơn nhưng vẫn bảo đảm chất lượng, việc sử dụng AI một cách chuyên nghiệp có thể trở thành lợi thế cạnh tranh mới đối với giới hành nghề sở hữu trí tuệ.

Kim Dung