Kinh tế tri thức lần đầu tiên được nội luật hóa

Trong hơn hai thập kỷ qua, kinh tế tri thức thường được nhắc tới như một khẩu hiệu chính trị, một định hướng phát triển của quốc gia, nhưng lại thiếu cơ sở pháp lý cụ thể để triển khai. Các văn kiện Đại hội Đảng, nghị quyết của Quốc hội, hay chiến lược phát triển kinh tế - xã hội đều nhấn mạnh vai trò của khoa học và công nghệ, song chưa có văn bản nào gắn chặt “tri thức” như một yếu tố sản xuất được pháp điển hóa.

Điểm khác biệt căn bản của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 chính là lần đầu tiên, khái niệm kinh tế tri thức được đưa vào điều luật, gắn với trách nhiệm cụ thể của Nhà nước, doanh nghiệp và các chủ thể sáng tạo. Không còn dừng ở mức “khuyến khích nghiên cứu”, Luật đã chuyển sang cơ chế bảo đảm pháp lý cho việc sản xuất, phân phối và thương mại hóa tri thức như một loại hàng hóa đặc biệt.

Từ đây, Việt Nam có cơ sở pháp lý để hình thành một thị trường tri thức – yếu tố vốn được xem là động lực của các nền kinh tế phát triển.

Tri thức trở thành hạ tầng mềm của nền kinh tế

Nếu hạ tầng cứng là đường sá, cầu cảng, sân bay thì hạ tầng mềm chính là cơ chế thể chế, chuẩn mực và tri thức. Luật 2025 đã nâng khoa học – công nghệ lên vị thế hạ tầng mềm bắt buộc. Điều này được thể hiện qua ba điểm đột phá:

Mọi chiến lược phát triển ngành, vùng, địa phương bắt buộc phải tích hợp mục tiêu khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo. Không còn tình trạng “khoa học công nghệ đi sau”, mà trở thành tiêu chí thẩm định ngay từ đầu.

Tri thức trở thành yếu tố sản xuất ngang hàng với vốn, lao động và đất đai. Đây là thay đổi nhận thức có tính chất cách mạng, bởi nó chuyển vai trò của khoa học – công nghệ từ hỗ trợ sang quyết định.

Cơ chế pháp lý cho hợp tác công – tư về nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Nhà nước không thể bao cấp mãi cho nghiên cứu, mà phải huy động thị trường tham gia, đặc biệt là doanh nghiệp công nghệ và các quỹ đầu tư.

Như vậy, Luật 2025 đã khẳng định rõ: tri thức không chỉ phục vụ phát minh, mà còn là “nguồn lực kinh tế” cần được quy hoạch, đầu tư và bảo hộ như bất kỳ loại tài nguyên nào khác.

Từ nghiên cứu đến thị trường tri thức

Một trong những khoảng trống lớn của pháp luật Việt Nam trước đây là tình trạng kết quả nghiên cứu nằm trên giấy, khó đưa vào ứng dụng. Các quỹ khoa học thường dừng lại ở tài trợ đề tài, nhưng ít có cơ chế thương mại hóa.

Luật 2025 đã khắc phục bằng cách bổ sung quy định:

- Cơ quan nhà nước phải có trách nhiệm tạo cơ chế kết nối kết quả nghiên cứu với doanh nghiệp.

- Nhà khoa học được trao quyền tự chủ trong thương mại hóa sản phẩm.

- Doanh nghiệp được hưởng ưu đãi thuế khi đầu tư vào sản phẩm dựa trên kết quả nghiên cứu trong nước.

Những quy định này chính là “hành lang” để hình thành thị trường tri thức. Thị trường này vận hành theo nguyên tắc: tri thức được tạo ra – được bảo hộ – được định giá – được trao đổi – và cuối cùng, được tái đầu tư trở lại cho nghiên cứu mới.

Việt Nam đang ở thời điểm bước ngoặt: dân số vàng đang dần khép lại, mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ không còn bền vững. Để bứt phá, chỉ còn con đường duy nhất: nâng năng suất lao động dựa trên tri thức.

Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 không chỉ là một văn bản pháp luật, mà là bản thiết kế thể chế cho nền kinh tế tri thức. Nó đưa ra khuôn khổ cho việc quản lý, đầu tư, thương mại hóa, và bảo hộ tri thức. Đồng thời, nó đặt doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ quan nhà nước vào cùng một hệ thống, buộc phải vận hành như một cỗ máy thống nhất.

Nếu được triển khai nghiêm túc, Luật sẽ giúp Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới: không chỉ gia công công nghệ của người khác, mà còn sản sinh ra tri thức và công nghệ của chính mình.

Đức Tài