Từ khung luật đến định hình hệ sinh thái

Luật KH&CN 2025 ra đời sau hơn 20 năm thực thi Luật KH&CN đầu tiên, đặt ra nhiều điều chỉnh mang tính bước ngoặt. Không chỉ dừng lại ở việc mở rộng quyền tự chủ cho viện, trường và doanh nghiệp, luật còn tạo cơ chế huy động vốn tư nhân, thúc đẩy thị trường công nghệ, gắn đổi mới sáng tạo với các lĩnh vực chiến lược như chuyển đổi số, kinh tế xanh và phát triển nhân lực chất lượng cao.

Tuy nhiên, bài toán lớn nhất không phải chỉ ban hành luật, mà là chuyển khung luật thành hệ sinh thái vận hành hiệu quả. Nghĩa là, luật phải trở thành “bộ khung” liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện trường và xã hội, nơi mọi chủ thể cùng tham gia, cùng hưởng lợi và cùng chịu trách nhiệm.

Nối mạch giữa khoa học, công nghệ và phát triển

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, thể chế chỉ phát huy hiệu quả khi có sự đồng bộ. Luật KH&CN 2025 không thể đứng riêng, mà cần kết nối chặt chẽ với Luật Giáo dục, Luật Đầu tư, Luật Doanh nghiệp, Luật Môi trường và cả Chiến lược phát triển nhân lực. Chỉ khi đó, khoa học – công nghệ mới thật sự hòa vào mạch phát triển kinh tế – xã hội, thay vì trở thành “ốc đảo chính sách”.

Một điểm then chốt là năng lực triển khai. Nếu không có cơ chế đo lường, giám sát và đánh giá, luật dễ rơi vào tình trạng “nhiều quy định nhưng ít thực chất”. Cần xây dựng bộ chỉ số đánh giá rõ ràng về hiệu quả đầu tư KH&CN, tỷ lệ ứng dụng công nghệ trong doanh nghiệp, năng lực thương mại hóa kết quả nghiên cứu và đóng góp của đổi mới sáng tạo vào GDP.

Giải pháp kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Để Luật KH&CN 2025 phát huy tối đa, có thể khái quát thành bốn nhóm giải pháp:

Hài hòa pháp luật và chính sách: Khắc phục sự phân mảnh, bảo đảm tính liên thông giữa các đạo luật; điều chỉnh chính sách tài chính, đầu tư, môi trường… để hỗ trợ hoạt động KH&CN.

Cơ chế giám sát – đánh giá hiệu quả: Thiết lập hệ thống theo dõi độc lập, minh bạch để tránh hình thức; đưa ra tiêu chí đánh giá gắn với năng suất lao động, đổi mới công nghệ và lợi ích xã hội.

Đẩy mạnh liên kết Nhà nước – doanh nghiệp – viện trường: Nhà nước tạo khung, doanh nghiệp dẫn dắt nhu cầu, viện trường cung cấp giải pháp. Cơ chế đồng tài trợ và chia sẻ lợi ích sẽ là then chốt.

Thúc đẩy hội nhập quốc tế và chuẩn mực toàn cầu: Việt Nam cần tham gia sâu hơn vào các mạng lưới nghiên cứu quốc tế, chuẩn hóa tiêu chuẩn công nghệ, bảo hộ sở hữu trí tuệ và hợp tác nhân lực. Tầm nhìn dài hạn: từ luật nền đến quốc gia đổi mới sáng tạo

Điều quan trọng nhất là nhìn Luật KH&CN 2025 như một “luật nền”: không chỉ quản lý, mà kiến tạo. Từ khung luật, Việt Nam có cơ hội xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn diện, nơi khoa học không đứng ngoài kinh tế, công nghệ không tách rời sản xuất, và đổi mới sáng tạo trở thành DNA của phát triển.

Trong giai đoạn tới, nếu tận dụng đúng đắn, luật không chỉ giúp giải quyết bài toán trước mắt về vốn, nhân lực và công nghệ, mà còn mở đường để Việt Nam bước vào nhóm quốc gia có năng lực sáng tạo mạnh mẽ, gắn chặt với tầm nhìn 2045 – trở thành nước phát triển, thu nhập cao.

Đức Tài