Từ thể chế khoa học đến động lực chuyển đổi số

Luật KH&CN 2025 không chỉ đơn thuần sửa đổi, bổ sung cơ chế khuyến khích nghiên cứu, đổi mới sáng tạo. Điều quan trọng là luật này được ban hành trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai Chiến lược Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2030. Nghĩa là, luật phải gánh vác vai trò “hai trong một”: vừa thúc đẩy nghiên cứu khoa học, vừa tạo hành lang pháp lý cho công nghệ số đi vào mọi lĩnh vực.

Nếu chỉ tiếp cận Luật từ góc độ quản lý khoa học truyền thống, sẽ khó phát huy hết giá trị. Cách tiếp cận mới cần đặt luật trong tổng thể tiến trình số hóa quốc gia, coi đây là khung pháp lý song hành với chiến lược chuyển đổi số.

Dữ liệu mở – nền tảng chưa được khai thác đầy đủ

Một quốc gia muốn chuyển đổi số thành công phải xây dựng được hệ sinh thái dữ liệu mở. Luật KH&CN 2025 có đề cập đến việc quản lý kết quả nghiên cứu, nhưng chưa làm rõ cơ chế chia sẻ và khai thác dữ liệu khoa học dưới dạng tài nguyên công. Đây là điểm mấu chốt: khi dữ liệu nghiên cứu không mở, quá trình sáng tạo tri thức sẽ bị phân mảnh, doanh nghiệp khó tiếp cận để thương mại hóa công nghệ.

Kinh nghiệm từ Liên minh châu Âu cho thấy: quy định về dữ liệu mở khoa học (Open Science) đã tạo bước nhảy vọt cho đổi mới sáng tạo. Các công ty khởi nghiệp có thể dựa vào nguồn dữ liệu công để phát triển sản phẩm mới, từ đó hình thành ngành công nghiệp dữ liệu trị giá hàng trăm tỷ euro. Việt Nam hoàn toàn có thể tham khảo, bổ sung trong quá trình triển khai Luật KH&CN 2025 để dữ liệu khoa học trở thành tài sản quốc gia phục vụ cộng đồng, thay vì bị “đóng kín” trong từng viện, trường.

Trí tuệ nhân tạo – yêu cầu khung quản trị và chuẩn mực mới

AI đang trở thành “bộ não” của chuyển đổi số, tác động đến mọi lĩnh vực: y tế, giáo dục, tài chính, sản xuất. Luật KH&CN 2025 có khuyến khích phát triển AI, nhưng để tiến xa hơn, Việt Nam cần xây dựng cơ chế quản trị toàn diện: từ chuẩn mực đạo đức, quy định về trách nhiệm pháp lý, đến bảo hộ sở hữu trí tuệ cho sản phẩm do AI tạo ra.

Hiện nhiều quốc gia đã đi trước. Liên minh châu Âu ban hành Đạo luật AI (AI Act) để phân loại rủi ro, thiết lập nghĩa vụ pháp lý cho nhà phát triển. Singapore có Bộ quy tắc ứng xử AI nhằm cân bằng đổi mới với an toàn xã hội. Với Luật KH&CN 2025, Việt Nam cần nhanh chóng bổ sung các văn bản dưới luật để định hình “luật chơi” cho AI. Đây là cách biến khuyến khích thành hành động thực tiễn, bảo đảm công nghệ phát triển nhưng không gây rủi ro cho xã hội.

Đặc biệt, câu hỏi “ai sở hữu sản phẩm do AI tạo ra” là thách thức chưa có lời giải. Nếu Việt Nam chủ động đi trước trong xây dựng khung pháp lý, chúng ta có thể tạo lợi thế cạnh tranh, đồng thời hạn chế được xung đột quyền lợi trong tương lai.

Hạ tầng số – nền tảng thiết yếu cho khoa học công nghệ

Không thể nói đến chuyển đổi số nếu thiếu hạ tầng số. Luật KH&CN 2025 có quy định về đầu tư hạ tầng nghiên cứu, nhưng chưa xác định rõ vai trò của hạ tầng số như hạ tầng thiết yếu quốc gia. Trong thực tế, AI, dữ liệu lớn hay điện toán đám mây đều đòi hỏi hệ thống siêu máy tính, trung tâm dữ liệu quốc gia, mạng 5G/6G ổn định.

Trung Quốc, Ấn Độ hay Hàn Quốc đều coi hạ tầng số là trụ cột ngang hàng với giao thông và năng lượng. Họ đầu tư mạnh mẽ vào trung tâm dữ liệu, điện toán hiệu năng cao để phục vụ nghiên cứu và ứng dụng công nghệ. Việt Nam nếu chỉ dừng lại ở mức “khuyến khích đầu tư” thì sẽ khó bắt kịp. Luật cần được triển khai bằng các chương trình đầu tư trọng điểm, khuyến khích hợp tác công – tư để xây dựng hạ tầng số quy mô lớn.

Hướng đi dài hạn: tích hợp luật với chiến lược số hóa

Điểm mấu chốt là Luật KH&CN 2025 phải được triển khai song hành cùng chiến lược chuyển đổi số quốc gia. Ba trụ cột dữ liệu mở, trí tuệ nhân tạo và hạ tầng số cần được cụ thể hóa thành các chương trình quốc gia, có ngân sách, có cơ chế kiểm soát và có mục tiêu định lượng rõ ràng.

Khi đó, luật không chỉ là văn bản quản lý khoa học công nghệ, mà sẽ trở thành động lực pháp lý thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia, đưa Việt Nam vào nhóm các quốc gia có năng lực cạnh tranh cao trong nền kinh tế tri thức.

Đức Tài