Khi luật chính thức đi vào cuộc sống, thành công trong khởi nghiệp đổi mới sáng tạo được kỳ vọng không chỉ dừng lại ở những câu chuyện đơn lẻ như hiện nay mà có thể tạo nên một “luồng gió mới”, kéo theo sự phát triển mạnh mẽ của cả hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo tại Việt Nam.

Thông suốt nguồn lực cho startup Việt

Ông Nguyễn Văn Chương, Quản lý Chương trình Khởi nghiệp Thụy Sỹ (Swiss EP) tại Việt Nam, nhận định: “Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo mở ra hành lang pháp lý thuận lợi, tháo gỡ nhiều rào cản và thúc đẩy mạnh mẽ hoạt động đổi mới sáng tạo trong các startup Việt Nam.”

Từng điều hành Vườn ươm Doanh nghiệp Đà Nẵng (DNES) và gắn bó với nhiều startup, ông Chương thấu hiểu những khó khăn của các doanh nghiệp khởi nghiệp trong giai đoạn “chồi non” khi thiếu khung pháp lý rõ ràng. Luật mới, với hiệu lực từ ngày 1/10/2025, sẽ giải quyết các “điểm nghẽn” như: pháp lý cho thử nghiệm mô hình đổi mới sáng tạo, huy động vốn, cơ cấu doanh thu/chi phí liên quan đến nghiên cứu và phát triển (R&D), cũng như rút ngắn các thủ tục cấp phép.

Điểm nhấn của luật là sự chuyển đổi tư duy thể chế, từ quản lý theo quy trình, “tiền kiểm” sang tập trung vào hiệu quả đầu ra, “hậu kiểm”. Cách tiếp cận này không can thiệp sâu vào giai đoạn khởi đầu, phù hợp với đặc trưng linh hoạt và thử nghiệm liên tục của lĩnh vực đổi mới sáng tạo. Đặc biệt, luật thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), giúp startup dễ dàng thử nghiệm các mô hình kinh doanh mới, đồng thời hưởng các chính sách ưu đãi thuế và hỗ trợ tài chính, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh.

Thủ tục rườm rà, thời gian xử lý hồ sơ lâu, muốn nhận vốn đầu tư nhanh không ít doanh nghiệp khởi nghiệp buộc phải startup ở nước ngoài. Ví dụ, Thinkzone Fund phải mở quỹ tại Singapore, các startup trong lĩnh vực Blockchain Web3 thường đăng ký pháp nhân ở nước ngoài. Gần đây, một số startup công nghệ tài chính mới tận dụng cơ chế sandbox để đăng ký thành lập công ty tại đây và tiếp cận các chính sách hỗ trợ.

Ông Chương chia sẻ thêm: “Trước đây, hầu hết startup gọi vốn thành công phải thành lập pháp nhân ở nước ngoài để tiếp cận nguồn vốn. Ngay cả các quỹ nội như Thinkzone hay Lotte Ventures Việt Nam, dù hoạt động theo Nghị định 38/2018/NĐ-CP, vẫn gặp khó khăn do cơ chế cũ chỉ công nhận một số mô hình đầu tư nhất định.”

Ông Chương nhấn mạnh: “Những bước tiến này chỉ khả thi khi có nền tảng pháp lý rõ ràng, như quy định trong Luật mới. Trước đây, gần như 100% startup muốn nhận vốn từ quỹ mạo hiểm phải đăng ký ở nước ngoài.”

Doanh nhân Lý Đình Quân, Tổng Giám đốc Trung tâm Ươm tạo Khởi nghiệp Sông Hàn (SHi), khẳng định: “Việc luật hóa đổi mới sáng tạo là bước tiến quan trọng, tạo hành lang pháp lý để các startup và tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp phát triển mạnh mẽ, đồng thời thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo Việt Nam trở nên sôi động hơn.”

Ông Quân nhấn mạnh: “Hệ sinh thái phát triển thì các startup cũng nảy mầm.” Một hệ sinh thái khởi nghiệp đồng bộ sẽ thu hút các chuyên gia, nhà đầu tư và thúc đẩy hợp tác công-tư, từ đó đa dạng hóa nguồn lực hỗ trợ.

Trước đây, các startup gặp nhiều khó khăn ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng, ươm tạo, tăng tốc, thử nghiệm sản phẩm, xây dựng thương hiệu, thu hút vốn đầu tư hay tìm kiếm cố vấn (mentor). Những trở ngại này chủ yếu bắt nguồn từ việc thiếu nguồn lực và hành lang pháp lý.

Khi hệ sinh thái thiếu đồng bộ, các nguồn lực từ xã hội, nhà trường, và nhà nước không được kết nối hiệu quả, khiến startup khó phát triển bền vững. Luật hóa đổi mới sáng tạo được kỳ vọng sẽ tạo sự thông suốt giữa các nguồn lực, xây dựng niềm tin và thúc đẩy hệ sinh thái phát triển minh bạch, mạnh mẽ.

Trước đây, các hoạt động liên quan đến startup rời rạc, giống như những mảnh ghép chưa được lắp ráp hoàn chỉnh. Từ vấn đề hạt giống, nguồn lực, đào tạo, đến cố vấn đều thiếu sự liên kết.

Ông Quân lấy ví dụ, các startup vượt qua giai đoạn sơ khai vẫn đối mặt với khó khăn trong thử nghiệm sản phẩm, xây dựng thương hiệu, hoặc thu hút nguồn lực từ các tập đoàn và quỹ đầu tư. “Trước đây, thành công chỉ là câu chuyện của một vài startup, chỉ là những điểm sáng riêng lẻ, chưa đủ để tạo nên một luồng gió mới cho cả hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khu vực,” ông Quân nhận định.

Thay đổi căn bản tư duy phát triển

Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo cụ thể hóa các định hướng của Nghị quyết 57 và Nghị quyết của Bộ Chính trị, tập trung hoàn thiện thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn và tạo động lực mới cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Luật sẽ thúc đẩy các hoạt động như hình thành sàn giao dịch công nghệ, hỗ trợ chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, giảm rào cản hành chính, đồng thời tăng cường bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, trong bối cảnh thế giới bước vào kỷ nguyên tri thức, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực cốt lõi cho sự phát triển của mọi quốc gia. Với Việt Nam, việc ban hành luật này không chỉ là một bước cải cách pháp lý mà còn là định hướng chiến lược, tạo nền tảng thể chế để phát triển dựa trên trí tuệ và sáng tạo.

Luật được ban hành trong thời điểm hệ thống chính trị xác định đổi mới sáng tạo là một trong ba đột phá chiến lược. Tư duy xây dựng luật lần này không chỉ sửa đổi các nội dung kỹ thuật mà là sự “tái thiết kế” khung thể chế, hướng tới một hệ sinh thái sáng tạo mở, liên thông và định hướng thị trường. Lần đầu tiên, khái niệm “đổi mới sáng tạo” được đặt ngang hàng với khoa học và công nghệ, đánh dấu sự chuyển đổi căn bản trong tư duy phát triển.

Luật chuyển trọng tâm phát triển công nghệ sang doanh nghiệp, với một chương riêng quy định các chính sách khuyến khích nghiên cứu, phát triển và đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp. Doanh nghiệp được trao quyền tự chủ và khuyến khích đầu tư vào R&D, với các chính sách hỗ trợ tài chính từ ngân sách nhà nước thông qua cơ chế “mồi” tài chính.

Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo không chỉ là khung pháp lý mà còn là động lực để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh và nâng cao chất lượng cuộc sống. Với những thay đổi mang tính đột phá, luật hứa hẹn tạo nên một hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo sôi động, nơi các startup Việt có thể vươn xa, đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước.

 Bảo Hòa