Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt, tài sản vô hình – đặc biệt là sở hữu trí tuệ (SHTT) – trở thành yếu tố quyết định năng lực của một nền kinh tế. Với Việt Nam, nơi khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo đang phát triển mạnh mẽ, việc thiếu cơ chế bảo vệ quyền SHTT hiệu quả không chỉ gây thiệt hại trực tiếp cho doanh nghiệp mà còn làm suy yếu động lực sáng tạo của xã hội.

Tài sản vô hình, thiệt hại hữu hình

Theo thống kê từ Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), các quốc gia có chỉ số bảo vệ SHTT cao thường có GDP bình quân đầu người vượt trội. Tuy nhiên, tại Việt Nam, vi phạm SHTT diễn ra phổ biến: từ việc sao chép nhãn hiệu, mẫu mã cho tới đạo nhái phần mềm, sách giáo trình, thậm chí cả công trình nghiên cứu khoa học.

Thiệt hại không chỉ nằm ở mất doanh thu. Một nhãn hiệu bị đánh cắp có thể khiến cả chiến dịch thương hiệu sụp đổ. Một phần mềm bị sao chép có thể làm hàng loạt công ty mất niềm tin đầu tư. Trong khi đó, chế tài xử lý các hành vi vi phạm vẫn dừng ở mức hành chính, chưa đủ sức răn đe, đặc biệt trong môi trường số.

Việt Nam và lỗ hổng thực thi

Việt Nam đã ban hành Luật Sở hữu trí tuệ và liên tục sửa đổi, đặc biệt gần đây nhằm phù hợp với các cam kết quốc tế như CPTPP hay EVFTA. Tuy nhiên, khoảng cách giữa “có luật” và “bảo vệ được quyền” vẫn rất lớn.

Việc xử lý tranh chấp SHTT tại tòa án thường kéo dài, thiếu chuyên môn sâu, trong khi cơ chế hoà giải hoặc trọng tài chưa được doanh nghiệp tin tưởng. Ở cấp quản lý nhà nước, Sở KH&CN và các cơ quan chuyên trách chưa được trao đủ thẩm quyền và nguồn lực để chủ động điều tra, xử lý vi phạm.

Ngoài ra, việc người dân và doanh nghiệp chưa nhận thức đúng giá trị của SHTT cũng khiến tình trạng “im lặng chịu đựng” xảy ra phổ biến, thay vì đứng lên bảo vệ quyền lợi của mình.

Đổi mới thể chế để kích hoạt sáng tạo

Một nền kinh tế sáng tạo cần có “luật chơi” rõ ràng và nghiêm minh. Điều này đòi hỏi không chỉ tăng cường thực thi pháp luật, mà còn thay đổi tư duy chính sách. Việt Nam cần khẩn trương:

Thiết lập cơ chế tòa chuyên trách về SHTT – như nhiều nước đã làm để tăng tính chuyên sâu và rút ngắn thời gian xét xử.

Đầu tư hạ tầng số cho đăng ký, theo dõi và bảo vệ quyền SHTT, bao gồm cả trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và blockchain để giám sát vi phạm hiệu quả.

Xây dựng ý thức cộng đồng về sở hữu trí tuệ từ trường học, để biến “tôn trọng sáng tạo” thành văn hóa xã hội.

Tạo cơ chế ưu đãi tài chính, thuế cho doanh nghiệp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, từ đăng ký đến kiện tụng.

Sở hữu trí tuệ – vũ khí mềm của quốc gia

Trong tương lai, xung đột quốc tế sẽ không chỉ xảy ra trên thị trường hàng hóa, mà còn trong không gian ý tưởng, dữ liệu và sáng chế. Nếu Việt Nam không sớm bảo vệ được các tài sản trí tuệ của chính mình, chúng ta sẽ mãi là “công xưởng gia công giá rẻ”, thay vì trở thành quốc gia sáng tạo dẫn đầu.

Sở hữu trí tuệ không phải chuyện của riêng doanh nghiệp, mà là công cụ bảo vệ thành quả chất xám của cả quốc gia. Một “luật chơi công bằng” là điều kiện để Việt Nam tự tin bước vào kỷ nguyên kinh tế số và sáng tạo toàn cầu.