Giữa nhịp sống sôi động của làng gốm Bát Tràng hôm nay, khi những lò gas, lò điện hiện đại hoạt động liên tục để đáp ứng nhu cầu sản xuất, vẫn có một công trình lặng lẽ đứng đó như một chứng nhân của thời gian. Chiếc lò bầu cổ duy nhất còn được lưu giữ không còn tỏa hơi nóng, không còn đỏ rực ánh lửa suốt ngày đêm như quá khứ, nhưng lại đang đảm nhận một vai trò đặc biệt, gìn giữ ký ức nghề gốm và kể câu chuyện hàng trăm năm của một trong những làng nghề nổi tiếng nhất Việt Nam.

Đối với nhiều du khách lần đầu đặt chân đến Bát Tràng, chiếc lò cổ luôn là điểm dừng chân đầy bất ngờ. Không ít người đến đây để trải nghiệm nặn gốm, tham quan làng nghề, nhưng rồi lại dành nhiều thời gian nhất để lắng nghe câu chuyện về chiếc lò từng là "trái tim" của cả vùng gốm ven sông Hồng.

Chứng nhân của thời kỳ hưng thịnh

Không ai còn nhớ chính xác chiếc lò bầu đầu tiên của Bát Tràng được xây dựng từ khi nào. Theo các nghệ nhân trong làng, loại lò này đã xuất hiện từ khoảng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, gắn liền với giai đoạn phát triển rực rỡ của nghề gốm.

Khi ấy, cả làng có khoảng 20 lò bầu hoạt động liên tục. Ban ngày hay ban đêm, những cột khói vẫn không ngừng bay lên từ các mái vòm nung gốm. Ánh lửa đỏ rực kéo dài suốt nhiều giờ liền đã trở thành hình ảnh quen thuộc trong ký ức của nhiều thế hệ người dân.

Những người cao tuổi vẫn kể rằng, có thời điểm gần như không có ngày nào lò bầu ngừng đỏ lửa. Người thợ gốm làm việc từ sáng sớm đến đêm khuya, tất bật chuẩn bị đất, tạo hình, phủ men rồi đưa sản phẩm vào lò nung. Mỗi mẻ lò thành công không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn là niềm tự hào của cả gia đình, cả dòng họ làm nghề.

Thế nhưng cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, những chiếc lò nung truyền thống dần được thay thế bằng lò gas và lò điện. Các công nghệ mới giúp kiểm soát nhiệt độ tốt hơn, rút ngắn thời gian sản xuất, tiết kiệm nhân công và giảm đáng kể tỷ lệ sản phẩm hỏng.

Theo thời gian, những chiếc lò bầu lần lượt ngừng hoạt động.

Ngày nay, Bát Tràng chỉ còn duy nhất một lò bầu được bảo tồn, mang tên Lò sông Hồng B, nằm tại điểm tham quan Lò Bầu cổ ở xóm Ba, xã Bát Tràng.

Di sản hơn 100 năm tuổi

Lò sông Hồng B có tuổi đời hơn 100 năm, diện tích khoảng 1.030 m² và chiều dài gần 15 m. Toàn bộ công trình được xây dựng theo kết cấu năm bầu, gồm năm khoang nung nối tiếp nhau. Mỗi bầu dài hơn 2 m, rộng khoảng 3,5 m.

Nhìn từ xa, công trình mang dáng dấp của năm mảnh vỏ sò úp chồng lên nhau, tạo nên hình khối mềm mại nhưng vô cùng vững chắc. Đây cũng là một trong những nét kiến trúc đặc trưng của loại lò nung truyền thống từng phổ biến ở Bát Tràng.

Để có thể chịu được nhiệt độ lên tới khoảng 1.300°C trong mỗi mẻ nung, toàn bộ lò được xây bằng loại gạch chịu nhiệt đặc biệt. Chính kết cấu này giúp giữ nhiệt ổn định trong thời gian dài, tạo điều kiện để những dòng men truyền thống đạt được màu sắc và độ chín mà các loại lò hiện đại trước đây rất khó tái hiện.

Theo quy trình truyền thống, sản phẩm gốm sau khi hoàn thiện sẽ được đặt trong bao nung rồi sắp xếp cẩn thận vào từng khoang lò. Một mẻ nung thường kéo dài khoảng 24 giờ. Sau khi kết thúc quá trình đốt lửa, người thợ vẫn phải chờ lò nguội hoàn toàn mới có thể lấy sản phẩm ra ngoài.

Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, kinh nghiệm và khả năng quan sát rất tinh tế.

Theo các nghệ nhân tại làng nghề, thiết kế nhiều bầu vòm nối tiếp giúp nhiệt lượng lan tỏa đều khắp công trình. Nhờ sử dụng củi làm nhiên liệu, lò tạo ra môi trường nung đặc biệt, rất phù hợp với những dòng men cổ hoặc những sản phẩm kích thước lớn mà nhiều loại lò hiện đại trước đây khó đáp ứng.

Không giống lò gas hay lò điện luôn duy trì nhiệt độ ổn định, lò bầu đòi hỏi người nghệ nhân phải theo dõi liên tục diễn biến của ngọn lửa.

Việc tăng hay giảm nhiệt không dựa vào bảng điều khiển điện tử mà phụ thuộc gần như hoàn toàn vào kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

Chỉ cần ngọn lửa quá mạnh hoặc nhiệt độ chưa đủ, cả mẻ gốm có thể bị hỏng.

Theo chia sẻ của các nghệ nhân, làm gốm bằng lò bầu truyền thống luôn chứa đựng yếu tố khó đoán. Mỗi mẻ nung đều có thể tạo ra những sắc men khác nhau, những hiệu ứng riêng biệt mà không lò hiện đại nào có thể sao chép hoàn toàn.

Chính điều đó tạo nên giá trị độc bản cho nhiều sản phẩm gốm truyền thống của Bát Tràng.

Khi lò bầu cổ mang một sứ mệnh mới

Nếu như trước đây lò bầu là nơi tạo nên những sản phẩm gốm nổi tiếng thì hôm nay, công trình này lại trở thành "bảo tàng sống" về lịch sử nghề gốm.

Không còn phục vụ sản xuất, chiếc lò cổ đang đảm nhận vai trò lưu giữ ký ức của làng nghề, giúp du khách hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của Bát Tràng qua nhiều thế hệ.

Chỉ cần bước qua cánh cổng khu lò cổ, du khách có thể cảm nhận rõ sự khác biệt so với những xưởng sản xuất hiện đại bên ngoài.

Những mái vòm gạch phủ màu thời gian, những viên gạch chịu nhiệt đã sẫm màu sau hàng nghìn lần đỏ lửa, từng khoang lò nối tiếp nhau vẫn gần như giữ nguyên hình dáng ban đầu.

Mỗi chi tiết đều kể lại câu chuyện về đất, về lửa và về bàn tay khéo léo của những người nghệ nhân đã dành cả cuộc đời cho nghề gốm.

Chính vì vậy, lò bầu ngày nay không đơn thuần là một hiện vật được bảo tồn, mà đã trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.

Điểm dừng chân đặc biệt của du khách

Nhiều du khách khi đến Bát Tràng đều bày tỏ sự bất ngờ trước quy mô cũng như kiến trúc của lò bầu.

Khác với hình dung về một lò nung thô ráp, công trình mang vẻ đẹp mềm mại với những mái vòm nối tiếp nhau. Dù không còn hoạt động, không gian nơi đây vẫn gợi lên cảm giác về một thời kỳ sản xuất sôi động.

Bên cạnh việc tham quan lò cổ, du khách còn có thể trực tiếp trải nghiệm nhiều công đoạn của nghề gốm.

Ngay cạnh khu lò, các nghệ nhân vẫn miệt mài bên bàn xoay, hướng dẫn khách tạo hình sản phẩm, giới thiệu về quy trình làm gốm và chia sẻ những câu chuyện gắn với nghề.

Nhiều người lần đầu tiên được tự tay nặn đất, xoay bàn xoay hay hoàn thiện một sản phẩm gốm đơn giản đều cảm nhận rõ sự công phu phía sau mỗi tác phẩm.

Dù thành phẩm còn vụng về, trải nghiệm ấy lại giúp họ hiểu vì sao người thợ gốm phải dành nhiều năm mới có thể thành thạo nghề.

Giữ lửa bằng tình yêu nghề

Ngay trong xưởng gốm cạnh lò cổ, nghệ nhân Vũ Thành Như vẫn đều đặn làm việc mỗi ngày.

Theo anh, xưởng mở cửa miễn phí để bất kỳ ai cũng có thể ghé vào tham quan, tìm hiểu về lò bầu và nghề gốm truyền thống.

Việc đón khách đôi khi khiến tiến độ sản xuất bị ảnh hưởng, nhưng anh cho rằng đó là điều đáng làm.

Mỗi cuộc trò chuyện với du khách đều là cơ hội để nhiều người hiểu hơn về lịch sử Bát Tràng và thêm trân trọng những giá trị mà cha ông đã gây dựng.

Với những nghệ nhân như anh, bảo tồn lò bầu không chỉ là giữ lại một công trình kiến trúc cổ.

Quan trọng hơn, đó là gìn giữ ký ức của cả một làng nghề.

Khi còn người tìm đến lắng nghe câu chuyện về chiếc lò, còn những bàn tay trẻ háo hức thử xoay gốm, còn những nghệ nhân sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, thì ngọn lửa của lò bầu vẫn chưa thực sự tắt.

Lan tỏa giá trị của làng nghề trăm năm

Ngày nay, giữa sự phát triển mạnh mẽ của du lịch trải nghiệm và du lịch văn hóa, lò bầu cổ trở thành một trong những điểm nhấn đặc biệt của Bát Tràng.

Không phải bởi nơi đây vẫn còn những mẻ nung rực lửa, mà bởi công trình này lưu giữ được những giá trị nguyên bản của một nghề thủ công lâu đời.

Mỗi viên gạch cũ, mỗi mái vòm cong, mỗi câu chuyện của nghệ nhân đều góp phần giúp lịch sử làng nghề trở nên gần gũi hơn với công chúng.

Du khách đến đây không chỉ để chụp một bức ảnh hay mang về một món quà lưu niệm, mà còn để hiểu rằng phía sau mỗi sản phẩm gốm là biết bao công sức, kinh nghiệm và tình yêu nghề được vun đắp qua nhiều thế hệ.

Lò bầu cổ vì thế đang thực hiện một sứ mệnh mới, trở thành nơi lan tỏa những giá trị văn hóa, lịch sử của Bát Tràng đến với đông đảo người dân và du khách trong nước, quốc tế.

Ngọn lửa từng làm nên tên tuổi của làng gốm hôm nay đã nhường chỗ cho một "ngọn lửa" khác, ngọn lửa của ký ức, của niềm tự hào và của khát vọng gìn giữ di sản.

Chính sự hiện diện lặng lẽ của chiếc lò hơn một thế kỷ tuổi đã nhắc nhở rằng, giá trị của một di sản không chỉ nằm ở chức năng ban đầu, mà còn ở khả năng kết nối quá khứ với hiện tại, truyền cảm hứng cho các thế hệ tiếp tục gìn giữ và phát huy bản sắc của làng nghề truyền thống.

Giữa dòng chảy không ngừng của thời gian, lò bầu cổ Bát Tràng vẫn đứng đó như một biểu tượng bền bỉ của nghề gốm Việt Nam. Không còn đỏ lửa, nhưng bằng những câu chuyện được kể mỗi ngày, bằng những trải nghiệm mà du khách được trực tiếp cảm nhận và bằng tình yêu nghề của những người nghệ nhân vẫn miệt mài bên bàn xoay, công trình trăm năm tuổi ấy đang tiếp tục thắp sáng một ngọn lửa khác, ngọn lửa của ký ức, của văn hóa và của niềm tự hào về một làng nghề đã làm nên tên tuổi gốm Bát Tràng suốt hàng trăm năm.

Thái An - Lường Linh