Với gần 20 năm miệt mài lưu giữ và hồi sinh các nghề thủ công dân gian, anh Ngô Quý Đức (SN 1985) một lần nữa tạo nên cuộc trở về ngoạn mục của Liễn làng Chuồn.

Hồi sinh nghề thủ công đã thất truyền

Làng Chuồn (hay còn gọi là làng cổ An Truyền – có lịch sử 500 năm tuổi) nay thuộc phường Phú Mỹ Thượng, cách trung tâm TP Huế chừng 10 km - vốn là vùng đất thiên nhiên ưu ái, lưu giữ nhiều trầm tích văn hóa. Nơi đây là quê hương dòng Liễn mang tinh thần trọng chữ nghĩa, hiếu học.

Ít ai còn nhớ, làng Chuồn từng có vật phẩm chưng Tết sang trọng, thanh cao theo chân người bán rong len lỏi khắp kinh thành Huế và các làng ven phá Tam Giang. Khác với tranh Đông Hồ giàu hình ảnh, hay Hàng Trống cầu kỳ sắc màu, Liễn làng Chuồn là bức họa bằng chữ tiết giản mà công phu.

Thế nhưng, theo dòng chảy thời gian, chữ Hán – Nôm không còn phổ biến trong đời sống, giấy dó mộc mạc không cạnh tranh nổi với liễn nhựa, giấy in offset lấp lánh, giá rẻ.

Nỗi buồn ấy còn là khi nghệ nhân cuối cùng làm Liễn làng Chuồn - Huỳnh Lý - trở thành người thiên cổ mà không kịp truyền nghề. Người xưa chẳng còn, hồn Liễn cũng lìa theo. Con cháu cụ Lý bán những bộ mộc bản cuối cùng do ông làm, bộ mộc bản gốc thất lạc khiến mọi nỗ lực phục dựng dường như vô vọng.

“Không còn nghệ nhân, không còn bản Liễn gốc, ngoài một vài tấm ảnh hiếm hoi có độ phân giải rất thấp phải sử dụng kỹ thuật số để phục hồi”, anh Đức nhớ lại.

Với tấm ảnh ố mờ, anh Đức ngược ra miền Bắc để tìm cộng sự và ở đó, kỹ thuật làm Liễn bị thất truyền đã tìm thấy hy vọng. Khi nghệ nhân đặt dao khắc xuống tấm gỗ thị, từng nét chữ “Phúc” ở tấm đại tự dần hiện ra. Một nghề tinh hoa hồi sinh từ ấy.

Sáng tạo trên nền di sản

Theo anh Ngô Quý Đức, anh cùng các cộng sự không phục hồi Liễn làng Chuồn cho riêng mình, mà làm để truyền lại cho những người trẻ ở Huế, để đưa Liễn trở lại trong không gian sống, thờ tự của người xứ Huế.

Sau gần nửa thế kỷ bị lãng quên và đứng trước nguy cơ thất truyền hoàn toàn, nghề làm Liễn làng Chuồn vừa có một cuộc hồi sinh ngoạn mục. Từ những tấm ảnh mờ nhòe và ký ức của những người muôn năm cũ, nhóm các bạn trẻ tâm huyết đã phục dựng thành công bộ mộc bản gốc, đưa những nét chữ "Phúc - Tâm - Đức" tinh xảo trở lại trong không gian thờ tự và đời sống đương đại. Đây không phải chỉ là việc khôi phục một nghề thủ công, mà còn là nỗ lực hoàn thiện chân vạc tranh dân gian xứ Huế , bảo tồn những giá trị tâm linh đặc sắc của mảnh đất Thần Kinh.

Quy trình phục dựng Liễn làng Chuồn đòi hỏi sự tỉ mỉ đến từng chi tiết: chuyển họa tiết từ bản vẽ giấy sang gỗ, bắt mực, khắc đều tay, đến in và tô màu thủ công, kết hợp tinh hoa thư pháp Hán - Nôm của các sĩ phu Huế, nghệ thuật khắc gỗ làng Thanh Liễu và cách tô màu tranh dân gian.

Việc phục hồi Liễn làng Chuồn, dù tốn hàng trăm triệu đồng cho một bản khắc và hàng năm trời miệt mài, rong ruổi vẫn được nhóm dự án thực hiện với tinh thần tôn trọng nguyên bản, kết hợp sáng tạo - như bổ sung hình tượng vào bộ ngũ sự, phù hợp không gian của những ngôi nhà rường bề thế ở Huế.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa – Thông tin tỉnh Thừa Thiên Huế (cũ), nhận xét: “Tết Huế xưa thiếu Liễn làng Chuồn như thiếu một vị. Hôm nay nhìn bộ mộc bản này, tôi thấy nhẹ lòng như tìm lại mảnh ghép văn hóa quan trọng đã thất lạc”.

Ông Phan Thanh Hải - Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Huế - cũng đánh giá cao mô hình bảo tồn độc đáo từ nghiên cứu bài bản, kết nối liên vùng và thực nghiệm nghiêm túc.

Liễn làng Chuồn mang đậm tinh thần Huế, trọng chữ, lối sống kín đáo, thấm đẫm Nho giáo và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Không chỉ trang trí Tết mà còn gửi gắm ước vọng cuộc sống một đời người ai ai cũng hướng đến: Phúc – Lộc – Thọ - Tâm - Đức. 

Sự trở lại của Liễn làng Chuồn cũng mở ra cho nhóm anh Đức hy vọng hoàn thiện chân vạc tranh dân gian Huế, bao gồm tranh làng Sình đang hồi sinh, chỉ còn tranh Tây Hồ là mảnh ghép cuối chưa thực hiện.

Sắp tới, Liễn làng Chuồn sẽ ra mắt tại Hà Nội và chính thức đưa hồi hương làng Chuồn nhân lễ Thu tế (Rằm tháng 7) để người trẻ, người dân thấy lại sản phẩm của cha ông.

Liễn làng Chuồn như lời cầu nguyện, thể hiện khát vọng con người hòa hợp với thiên nhiên, đón phúc lành dưới sự che chở của linh vật tứ linh (Long, Lân, Quy, Phụng) hay tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai). Những bộ liễn như nhắc nhở: Tết Huế xưa không chỉ là bánh Tét, áo mới, mứt Tết, mà còn là nét chữ đẹp, lời lành mới là cái đẹp trí tuệ vượt thời gian.

Bảo Hòa