Đặt vấn đề

Trong bối cảnh công nghệ thông tin ngày càng phát triển, việc ứng dụng lập trình trong giáo dục không còn là điều xa lạ, đặc biệt với trẻ em. Tuy nhiên, nhóm Trẻ tự kỷ, Trẻ rối loạn phổ tự kỷ là một đối tượng dễ bị bỏ quên và ít được tiếp cận với những hoạt động công nghệ chất lượng và phù hợp.

Nhận thức được điều đó, giảng viên Trường Đại học Mỏ - Địa chất đã khởi xướng hoạt động dạy lập trình Scratch miễn phí cho trẻ Trẻ tự kỷ, Trẻ rối loạn phổ tự kỷ, hướng đến mục tiêu phát triển tư duy logic, tăng cường khả năng giao tiếp xã hội và cải thiện kỹ năng phối hợp giữa trẻ nhóm trẻ này và trẻ bình thường.

Mục tiêu và khởi nguồn mô hìnhHoạt động được thiết kế với hai mục tiêu chính:

- Tạo ra một môi trường học tập tích cực, thân thiện cho trẻ nhóm Trẻ tự kỷ, trẻ rối loạn phổ tự kỷ này phát triển tư duy và kỹ năng.

- Đưa chuyên môn công nghệ thông tin gắn với trách nhiệm xã hội – từ đó lan tỏa giá trị nhân văn và khoa học của Nhà trường.

Với gần 20 năm tìm hiểu các phương pháp, tiếp xúc và dạy can thiệp Trẻ tự kỷ, rối loạn phổ tự kỷ; tác giả cũng đã từng chia sẻ phương pháp can thiệp nhóm trẻ này cho phụ huynh và các giáo viên của một số Trường mầm non và Trung tâm can thiệp trẻ đặc biệt. Đặc biệt là với khoảng hai năm dạy trẻ tự kỷ lập trình SCRATCH thì tác giả nhận được nhiều phản hồi của phụ huynh học sinh là các cháu nhỏ học rất say mê và thích thú với môn học này, tư duy của các cháu tốt hơn và tập trung hơn trong các môn học khác ở Trường.

Chính vì thế tác giả đã khởi đầu từ mùa hè năm 2025, Ba lớp học được tổ chức miễn phí với sự tham gia của 50 học sinh từ 8 đến 12 tuổi theo hình thức trực tiếp và cả trực tuyến, gồm cả trẻ Tự kỷ, trẻ rối loạn phổ tự kỷ và trẻ thường học cùng nhau. Điều này tạo điều kiện tăng cường tương tác xã hội tự nhiên, đúng theo các lý thuyết giáo dục hiện đại dành cho trẻ đặc biệt.

Tổ chức và phương pháp giảng dạy

Lớp học sử dụng ngôn ngữ lập trình trực quan Scratch, phù hợp với khả năng nhận thức và phản hồi của trẻ nhỏ. Mỗi buổi học được xây dựng dưới dạng trò chơi hóa – hướng dẫn ngắn gọn, sau đó là thực hành sáng tạo theo nhóm nhỏ (1 trẻ Tự kỷ + 1 trẻ thường).

Ngoài ra, có sự hỗ trợ trực tiếp từ sinh viên Khoa Công nghệ Thông tin – Trường Đại học Mỏ - Địa chất. Đây là cơ hội để sinh viên rèn kỹ năng sư phạm, làm việc với đối tượng đặc biệt, và hiểu rõ hơn trách nhiệm xã hội của ngành học mình theo đuổi. Các lớp trực tuyến thì Phụ huynh phải ngồi cạnh trẻ để hộ trợ quản lý trẻ học qua máy tính và giải đáp khi trẻ cần được hỗ trợ từ giáo viên; trên máy tính của Trẻ cần cài ba phần mềm là Zoom, ultraview và Scratch.

Nội dung chương trình Lập trình Scratch được sắp xếp từ cơ bản đến nâng cao trong 12 tuần, mỗi tuần học hai buổi mỗi buổi học khoảng 90 phút. Trẻ được làm quen với giao diện phần mềm Scratch, câu lệnh kéo thả, sân khẩu và các nhân vật, sau đó được học lập trình theo các bước giáo viên hướng dẫn trên màn hình và quan sát các trẻ thực hành, từ đó làm tăng hiệu quả giảng dạy. Từ các bài mà Trẻ được hướng dẫn và thực hành như chào hỏi, ghi âm thanh của trẻ, các bài tính toán như tính cộng, trừ, nhân, chia và tính chu vi diện tích của các hình vuông, hình chữ nhật…qua đó trẻ được ôn tập và làm các bài toán đơn giản. Với trẻ Tự kỷ, phổ tự kỷ thì việc làm được toán cơ bản, viết được câu và nói được câu đơn giản đã là điều mà nhiều gia đình mong đợi.

Kết quả và phản hồi thực tế

- 100% học sinh tham gia đều hoàn thành ít nhất ba sản phẩm lập trình đơn giản, trong đó có trò chơi, hoạt cảnh, câu chuyện tương tác như trò chơi các động vật trong nhà, động vật trên rừng, dưới biển, giải cứu cây xanh…

- Trẻ Tự kỷ chủ động nói nhiều hơn, hợp tác tốt hơn với bạn thường trong môi trường không áp lực.

- Phụ huynh ghi nhận: “Cháu lần đầu tiên về nhà nói chuyện về việc học”, “Cháu thích chờ đến thứ Ba, Tư và thứ Bảy để được học lập trình Scratch”.

Ngoài ra, chính các sinh viên hỗ trợ cũng chia sẻ cảm nhận tích cực: “Em lần đầu thấy công nghệ có thể gần gũi và ý nghĩa đến vậy”, “Sau lớp học, em muốn tìm hiểu thêm về giáo dục đặc biệt”.

Ý nghĩa và lợi ích đối với Trường Đại học Mỏ - Địa chất

- Khẳng định uy tín và hình ảnh Trường Đại học Mỏ - Địa chất trong việc gắn kết cộng đồng, thể hiện vai trò chủ động của giảng viên trong chuyển giao tri thức. - Tạo cơ hội cho sinh viên tham gia hoạt động thực tiễn, kết hợp kiến thức công nghệ với kỹ năng xã hội – rất cần thiết trong đào tạo hiện đại.

- Là tiền đề cho các hướng phát triển mới như: Đề tài tốt nghiệp liên ngành (CNTT – Tâm lý học – Giáo dục đặc biệt), đề tài nghiên cứu sinh viên, hoặc mô hình hợp tác với địa phương với các Trường chuyên biệt.

Kế hoạch nhân rộng và khuyến nghị

Với hiệu quả bước đầu rõ rệt, mô hình đã được nhân rộng lên thành 4 lớp vào tháng 7 năm 2025, tiếp cận thêm nhiều trẻ em và sinh viên hơn. Tác giả bài viết đang xây dựng bộ học liệu để chuẩn hóa nội dung, sẵn sàng chia sẻ cho các cơ sở giáo dục có nhu cầu. Kiến nghị nhà trường:

- Mô hình này mong muốn được chia sẻ như một cách tiếp cận hiệu quả, có thể nhân rộng trong các hoạt động cộng đồng do Nhà trường dẫn dắt.

- Tạo điều kiện hỗ trợ về không gian học tập, trang thiết bị CNTT.

- Khuyến khích sinh viên các khóa tiếp theo tham gia như một hình thức thực tập cộng đồng có định hướng.

Kết luận

Lập trình không còn là “môn học khô cứng” – mà có thể trở thành cây cầu kết nối những tâm hồn đặc biệt. Bằng việc lồng ghép giáo dục công nghệ với trách nhiệm xã hội, Trường Đại học Mỏ - Địa chất đã và đang khẳng định vai trò tiên phong trong mô hình giáo dục hiện đại, nhân văn và vì cộng đồng.

                                                                                                                           Nguyễn Tuấn Anh - Giảng viên

                                                                                                                         Khoa Công nghệ Thông tin Trường Đại học Mỏ - Địa chất