Giữa những khu đô thị ngày càng hiện đại của phường Kiến Hưng (Hà Nội), làng rèn Đa Sỹ vẫn vang lên âm thanh quen thuộc của búa, đe và tiếng thép nóng đỏ trong lò than. Hơn nửa thiên niên kỷ đã trôi qua, ngọn lửa nghề vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ, không chỉ tạo nên thương hiệu dao kéo nổi tiếng cả nước mà còn trở thành một phần bản sắc văn hóa của vùng đất Thăng Long.

Nếu như trước đây, Đa Sỹ chủ yếu được biết đến là nơi sản xuất các loại dao, kéo, nông cụ phục vụ đời sống thì những năm gần đây, làng nghề đang bước vào một giai đoạn phát triển mới. Người dân không chỉ làm ra những sản phẩm chất lượng mà còn chủ động thay đổi tư duy, kết hợp bảo tồn nghề truyền thống với phát triển du lịch trải nghiệm, ứng dụng công nghệ số và xây dựng thương hiệu để thích ứng với xu thế mới.

Hơn 500 năm gìn giữ nghề rèn

Theo các bậc cao niên trong làng, nghề rèn Đa Sỹ hình thành từ thế kỷ XV dưới triều Lê. Trải qua nhiều biến động lịch sử, những bí quyết chọn thép, tôi thép và tạo hình lưỡi dao vẫn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Ngày nay, khoảng 70% số hộ dân trong làng vẫn gắn bó với nghề rèn. Mỗi gia đình thường chuyên sản xuất một dòng sản phẩm riêng như dao bếp, dao phay, dao chặt, kéo thủ công, cuốc, xẻng hoặc các dụng cụ phục vụ sản xuất nông nghiệp và xây dựng. Bên cạnh những mặt hàng truyền thống, nhiều cơ sở còn phát triển các dòng dao cao cấp, dao nghệ thuật khắc hoa văn để đáp ứng nhu cầu của thị trường trong nước và xuất khẩu.

Điều làm nên thương hiệu Đa Sỹ không chỉ là độ sắc hay độ bền của sản phẩm mà còn nằm ở kỹ thuật rèn hoàn toàn thủ công. Một lưỡi dao phải trải qua hàng chục công đoạn từ chọn thép, nung, rèn, tôi, mài, đánh bóng cho đến hoàn thiện cán dao. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự chính xác, kinh nghiệm và cảm nhận của người thợ, những kỹ năng không dễ thay thế bằng máy móc.

Chính vì vậy, người dân Đa Sỹ vẫn luôn tự hào rằng, mỗi con dao không chỉ là một sản phẩm cơ khí mà còn mang trong mình "cái hồn" của làng nghề.

Chuyển mình để thích ứng với thời đại

Sự phát triển mạnh mẽ của sản phẩm công nghiệp, cùng với những thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng, từng đặt các làng nghề truyền thống trước không ít thách thức. Nghề rèn vốn nặng nhọc, thu nhập chưa thật sự hấp dẫn khiến lực lượng lao động trẻ ngày càng ít mặn mà theo nghề.

Đối mặt với thực tế đó, nhiều cơ sở sản xuất tại Đa Sỹ đã chủ động đổi mới. Không ít hộ đầu tư máy móc hỗ trợ một số công đoạn nhằm nâng cao năng suất nhưng vẫn giữ những kỹ thuật cốt lõi quyết định chất lượng sản phẩm. Song song với đó là việc nghiên cứu mẫu mã mới, cải tiến quy trình sản xuất theo hướng thân thiện với môi trường và mở rộng kênh tiêu thụ thông qua các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội.

Theo các nghệ nhân trong làng, nếu chỉ giữ cách làm cũ, nghề rèn rất khó cạnh tranh với các sản phẩm sản xuất hàng loạt. Muốn tồn tại, làng nghề phải vừa giữ được giá trị truyền thống, vừa đáp ứng yêu cầu của thị trường hiện đại.

Khi xưởng rèn trở thành điểm đến của du khách

Một trong những hướng đi mới đang tạo dấu ấn cho Đa Sỹ là phát triển du lịch trải nghiệm.

Tiêu biểu cho mô hình này là cơ sở sản xuất của nghệ nhân Lê Ngọc Lâm. Từng làm việc trong lĩnh vực xây dựng, anh quyết định trở về quê nối nghiệp gia đình với mong muốn góp phần giữ gìn nghề truyền thống.

Sau nhiều chuyến tham quan các làng nghề nổi tiếng như Bát Tràng hay làng Chuông, anh nhận ra rằng điều hấp dẫn du khách không chỉ là sản phẩm cuối cùng mà còn là câu chuyện phía sau quá trình làm ra sản phẩm. Từ đó, anh mạnh dạn mở cửa xưởng rèn để đón khách tham quan và trực tiếp trải nghiệm.

Tại đây, du khách không chỉ đứng quan sát mà còn được hóa thân thành những người thợ rèn thực thụ. Dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân, họ tự tay đưa thép vào lò nung, cầm búa tạo hình, mài dao, đánh bóng và khắc tên lên sản phẩm để mang về làm kỷ niệm.

Theo anh Lê Ngọc Lâm, giá trị lớn nhất của mô hình này không nằm ở việc bán được thêm bao nhiêu con dao mà ở việc giúp mọi người hiểu hơn về nghề truyền thống.

"Khi trực tiếp cầm búa, chứng kiến một thanh thép thô trở thành con dao hoàn chỉnh, họ sẽ cảm nhận rõ công sức và sự tỉ mỉ của người thợ. Đó là cách quảng bá nghề hiệu quả nhất", anh chia sẻ.

Những vị khách đặc biệt của Đa Sỹ

Những năm gần đây, xưởng rèn của nghệ nhân Lê Ngọc Lâm thường xuyên đón các đoàn khách đến từ Đức, Pháp, Mỹ cùng nhiều quốc gia khác.

Âm thanh của đe búa, sức nóng từ lò than và nhịp lao động khẩn trương của những người thợ khiến nhiều du khách không khỏi ngạc nhiên. Với họ, đây là trải nghiệm hoàn toàn khác biệt so với các điểm du lịch thông thường.

Anh Jonas, một du khách đến từ Đức, cho biết điều khiến anh ấn tượng nhất không phải là những con dao sắc bén mà là tinh thần lao động của người thợ. Theo anh, mỗi nhát búa đều cho thấy sự kiên trì, trách nhiệm và tình yêu nghề của những người đã gắn bó với lò rèn suốt nhiều năm.

Trong khi đó, ông Bryan, du khách Mỹ, bày tỏ sự khâm phục trước sự cẩn trọng của người thợ Đa Sỹ. Chỉ cần một sai sót nhỏ trong quá trình tôi thép hoặc mài lưỡi dao cũng có thể khiến sản phẩm hỏng hoàn toàn.

Nhiều nữ du khách cũng hào hứng tham gia trải nghiệm. Không ngại bụi than hay mồ hôi, họ trực tiếp mài dao, khắc tên lên sản phẩm và xem đó là món quà lưu niệm đặc biệt sau chuyến đi.

Sau khi trở về nước, không ít du khách tiếp tục chia sẻ hình ảnh, video về làng nghề trên các nền tảng mạng xã hội. Chính hiệu ứng truyền miệng ấy đã giúp ngày càng nhiều bạn bè quốc tế biết đến Đa Sỹ mà không cần những chiến dịch quảng bá tốn kém.

 Chia sẻ tình yêu nghề bằng sự tử tế

Điều đặc biệt là toàn bộ hoạt động trải nghiệm tại xưởng của nghệ nhân Lê Ngọc Lâm đều được tổ chức miễn phí.

Theo anh, việc gặp gỡ những người yêu văn hóa Việt Nam đã là một cái duyên. Khi họ dành thời gian tìm hiểu và trân trọng nghề rèn, anh cũng muốn chia sẻ tất cả những gì mình biết về nghề truyền thống.

Dù không thu phí tham quan, phần lớn du khách sau khi trải nghiệm đều chủ động mua các sản phẩm của làng nghề để sử dụng hoặc làm quà tặng. Đó vừa là sự ghi nhận dành cho công sức của người thợ, vừa góp phần quảng bá thương hiệu dao Đa Sỹ đến nhiều quốc gia.

Ông Hoàng Quốc Chính, Chủ tịch Hiệp hội làng nghề Đa Sỹ đánh giá, nghệ nhân Lê Ngọc Lâm là một trong những gương mặt tiêu biểu của lớp thợ trẻ. Không chỉ tâm huyết với nghề, anh còn mạnh dạn đổi mới tư duy sản xuất, quan tâm đến người lao động và tích cực quảng bá hình ảnh làng nghề thông qua du lịch trải nghiệm.

Theo ông Chính, hiện Đa Sỹ mới chỉ có một số ít cơ sở phát triển hiệu quả mô hình này, nhưng đây là hướng đi nhiều triển vọng, giúp gia tăng giá trị cho sản phẩm và đưa nghề rèn đến gần hơn với công chúng.

Giữ lửa lò rèn bằng những cách làm mới

Hành trình chuyển mình của Đa Sỹ cho thấy bảo tồn và phát triển không phải là hai mục tiêu đối lập. Khi những giá trị truyền thống được kết hợp với tư duy đổi mới, chuyển đổi số và phát triển du lịch trải nghiệm, làng nghề không chỉ có thêm nguồn thu mà còn tạo động lực để lớp trẻ tiếp tục gắn bó với nghề.

Mỗi vị khách đến Đa Sỹ hôm nay không chỉ mang về một con dao hay một chiếc kéo, mà còn mang theo câu chuyện về những người thợ cần mẫn, về ngọn lửa đã cháy suốt hơn 500 năm và vẫn đang tiếp tục được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Giữa nhịp sống hiện đại của Thủ đô, tiếng búa rèn vẫn vang lên mỗi ngày như một lời khẳng định rằng những giá trị truyền thống hoàn toàn có thể thích ứng với thời đại nếu biết đổi mới. Với hướng đi kết hợp sản xuất, du lịch và chuyển đổi số, Đa Sỹ đang từng bước khẳng định vị thế không chỉ là "đệ nhất dao kéo đất Thăng Long" mà còn là điểm đến văn hóa đặc sắc, góp phần đưa hình ảnh làng nghề Việt Nam vươn xa trên bản đồ du lịch quốc tế.

Lường Linh