Đại hội Thể thao Du mục Thế giới (World Nomad Games) không chỉ là một sự kiện thể thao quốc tế mà còn là sân khấu tôn vinh những biểu đạt văn hóa truyền thống sống động của các cộng đồng du mục. Thông qua các môn thi đấu, nghi lễ, âm nhạc, trang phục và nghệ thuật dân gian, sự kiện cho thấy truyền thống không phải là những giá trị "đóng băng" trong quá khứ mà vẫn đang tiếp tục được gìn giữ, thực hành và phát triển. Tuy nhiên, chính sự lan tỏa mạnh mẽ này cũng đặt ra nhiều câu hỏi quan trọng về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với các biểu đạt văn hóa truyền thống.

Sự kiện tôn vinh di sản văn hóa của các cộng đồng du mục

Đại hội Thể thao Du mục Thế giới là lễ hội tôn vinh các nền văn hóa du mục có nguồn gốc từ khu vực Trung Á. Được tổ chức hai năm một lần, sự kiện quy tụ các môn thể thao truyền thống cùng nhiều tập quán văn hóa đặc trưng của các cộng đồng du mục, nơi người tham gia không chỉ tranh tài về sức mạnh thể chất mà còn thể hiện tư duy, trí tuệ và bản sắc văn hóa.

Trong bối cảnh này, "du mục" được hiểu là lối sống truyền thống mà các cộng đồng di chuyển theo mùa cùng đàn gia súc thay vì sinh sống cố định, nhằm tìm kiếm những đồng cỏ mới phục vụ chăn nuôi.

Các môn thi đấu tại Đại hội rất đa dạng, từ môn vật đai của Kyrgyzstan, bắn cung trên lưng ngựa của Hungary cho đến những trò chơi trí tuệ như Mangala hay Oware. Qua đó, sự kiện không chỉ là một giải đấu thể thao mà còn là nơi tôn vinh di sản văn hóa phi vật thể đang được thực hành trong đời sống.

Đại hội lần đầu tiên được tổ chức tại Kyrgyzstan vào năm 2014 với chưa đầy 600 vận động viên đến từ 19 quốc gia, tranh tài ở 10 nội dung thi đấu. Đến nay, sau sáu kỳ tổ chức, sự kiện đã thu hút hàng nghìn vận động viên từ khoảng 100 quốc gia.

Đại hội hiện được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ghi nhận là nền tảng quan trọng thúc đẩy đối thoại liên văn hóa, tăng cường gắn kết xã hội, hòa bình và phát triển. Năm 2021, UNESCO cũng đã đưa Đại hội vào một trong các danh mục của Công ước năm 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, ghi nhận đây là mô hình hiệu quả trong bảo tồn các môn thể thao truyền thống và thúc đẩy phát triển bền vững.

Sau các kỳ tổ chức tại Thổ Nhĩ Kỳ năm 2022 và Kazakhstan năm 2024, Đại hội Thể thao Du mục Thế giới 2026 sẽ trở lại quê hương Kyrgyzstan từ ngày 31/8 đến ngày 6/9. Trong một tuần diễn ra sự kiện, Đại hội sẽ trở thành tâm điểm của đối thoại văn hóa toàn cầu, giới thiệu các môn thể thao truyền thống cùng âm nhạc, nghề thủ công, nghệ thuật kể chuyện, trang phục truyền thống và nhiều hình thức biểu đạt văn hóa truyền thống khác của các cộng đồng du mục.

Biểu đạt văn hóa truyền thống là gì?

Biểu đạt văn hóa truyền thống (Traditional Cultural Expressions, TCEs), còn được gọi là "các biểu đạt văn hóa dân gian", là những hình thức hữu hình hoặc vô hình thông qua đó văn hóa truyền thống được thể hiện.

Các điệu múa, bài hát, sản phẩm thủ công, hoa văn, biểu tượng, nghi lễ, truyện kể dân gian và nhiều loại hình nghệ thuật khác đều có thể được coi là biểu đạt văn hóa truyền thống.

Đây là những thành tố không thể tách rời của bản sắc văn hóa, đời sống xã hội và di sản của các cộng đồng bản địa cũng như cộng đồng địa phương, phản ánh các giá trị cốt lõi và hệ thống niềm tin của họ.

Theo Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), nhiều người thường cho rằng vì được gọi là "truyền thống" nên các biểu đạt này phải có lịch sử rất lâu đời hoặc bất biến theo thời gian. Tuy nhiên, đây là một quan niệm chưa chính xác.

Trên thực tế, các biểu đạt văn hóa truyền thống được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và liên tục được cộng đồng gìn giữ, sử dụng, sáng tạo và phát triển.

Điều khiến một tri thức hay biểu đạt văn hóa được coi là "truyền thống" không nằm ở tuổi đời của nó mà ở chỗ nó được cộng đồng sáng tạo, lưu giữ và duy trì qua nhiều thế hệ. Vì vậy, nhiều biểu đạt văn hóa truyền thống không hề "cổ xưa" hay "bất động", mà vẫn là một phần sống động trong đời sống của các cộng đồng ngày nay.

Điều này được thể hiện rõ qua lễ khai mạc và bế mạc của Đại hội, nơi các yếu tố văn hóa truyền thống như lịch sử du mục, sử thi truyền miệng, trang phục, hoa văn, âm nhạc và múa được kết hợp với sân khấu hiện đại, nghệ thuật dàn dựng và công nghệ biểu diễn quy mô lớn để tiếp cận khán giả quốc tế đương đại.

Các môn thi đấu cũng là những biểu đạt văn hóa truyền thống

Bản thân nhiều môn thi đấu tại Đại hội cũng được xem là những biểu đạt văn hóa truyền thống.

Một ví dụ tiêu biểu là Kok-Boru, còn được gọi là "môn polo dê chết". Đây là môn thể thao cưỡi ngựa có tính đối kháng cao, trong đó hai đội thi đấu bằng cách tranh giành xác một con dê và đưa vào chiếc vạc mục tiêu (kazan) của đối phương để ghi điểm.

Theo các tài liệu lịch sử, Kok-Boru phản ánh nhu cầu bảo vệ đàn gia súc của cư dân du mục trên các thảo nguyên Trung Á. Tương truyền, khi bầy sói tấn công đàn vật nuôi, các kỵ sĩ du mục sẽ truy đuổi, nhặt xác con vật rồi chuyền qua lại giữa những người cưỡi ngựa trên đường trở về sau cuộc săn. Theo thời gian, hoạt động này phát triển thành một môn thể thao nhằm rèn luyện sự nhanh nhẹn, lòng dũng cảm, sức mạnh và kỹ năng cưỡi ngựa, những phẩm chất thiết yếu để sinh tồn trong môi trường thảo nguyên khắc nghiệt.

Khi di sản văn hóa trở nên phổ biến, nguy cơ bị chiếm dụng cũng gia tăng

Việc các biểu đạt văn hóa truyền thống ngày càng được biết đến rộng rãi góp phần quảng bá và bảo tồn các giá trị văn hóa. Tuy nhiên, điều này cũng kéo theo nguy cơ các yếu tố văn hóa bị thương mại hóa bởi các chủ thể bên ngoài cộng đồng.

Nếu các biểu tượng, hoa văn, thiết kế hay màn trình diễn văn hóa được sao chép hoặc khai thác mà không có sự đồng ý hay tham gia của cộng đồng sở hữu, các cộng đồng này có thể cho rằng di sản văn hóa của mình đã bị chiếm dụng hoặc khai thác trái phép.

Vai trò của sở hữu trí tuệ tại Đại hội Thể thao Du mục Thế giới

Đại hội Thể thao Du mục Thế giới cũng vận hành dựa trên nhiều cơ chế sở hữu trí tuệ vốn quen thuộc đối với các sự kiện thể thao quốc tế.

Tên gọi và biểu trưng (logo) của Đại hội được bảo hộ dưới dạng nhãn hiệu nhằm phân biệt sự kiện và các sản phẩm lưu niệm chính thức.

Trong khi đó, lễ khai mạc, lễ bế mạc, các chương trình biểu diễn âm nhạc, múa, ảnh chụp và các tác phẩm nghe nhìn được tạo ra trong khuôn khổ Đại hội đều có thể được bảo hộ theo pháp luật về quyền tác giả.

Đối với các biểu đạt văn hóa truyền thống được trình diễn tại Đại hội, một số trường hợp vẫn có thể được bảo hộ bằng các cơ chế sở hữu trí tuệ truyền thống.

Chẳng hạn, những tác phẩm đương đại có tính nguyên gốc và xác định được tác giả có thể đáp ứng điều kiện bảo hộ quyền tác giả. Các cộng đồng cũng có thể đăng ký nhãn hiệu đối với những dấu hiệu hoặc biểu tượng được sử dụng trong hoạt động thương mại.

Tuy nhiên, nhiều biểu đạt văn hóa truyền thống lại nằm ngoài phạm vi của hệ thống quyền sở hữu trí tuệ hiện hành.

Nguyên nhân là bởi phần lớn các cơ chế sở hữu trí tuệ truyền thống được thiết kế trên cơ sở quyền sở hữu của cá nhân hoặc tổ chức xác định, có thời hạn bảo hộ hữu hạn và yêu cầu xác định rõ chủ thể sáng tạo. Trong khi đó, các biểu đạt văn hóa truyền thống thường được hình thành, lưu truyền và phát triển qua nhiều thế hệ cộng đồng, rất khó xác định một tác giả cụ thể.

Điều này cho thấy những hạn chế nhất định của hệ thống sở hữu trí tuệ hiện hành, vốn không được xây dựng với mục tiêu chính sách là bảo hộ các biểu đạt văn hóa truyền thống.

Đây cũng là mối quan tâm lớn của nhiều cộng đồng bản địa và cộng đồng địa phương trong nỗ lực ngăn chặn việc sử dụng trái phép các biểu đạt văn hóa truyền thống của mình.

Trên thực tế, các hoa văn dệt truyền thống có thể bị sao chép trong các bộ sưu tập thời trang quốc tế; các biểu tượng thiêng liêng có thể bị sử dụng làm nhãn hiệu thương mại; hoặc các buổi biểu diễn truyền thống có thể bị ghi hình, phát tán trên môi trường số mà không có sự cho phép cũng như không có cơ chế chia sẻ lợi ích với cộng đồng sở hữu.

WIPO thúc đẩy xây dựng cơ chế bảo hộ quốc tế đối với biểu đạt văn hóa truyền thống

Trước những hạn chế của hệ thống sở hữu trí tuệ truyền thống, một số quốc gia đã sửa đổi pháp luật sở hữu trí tuệ hoặc xây dựng các cơ chế bảo hộ riêng (sui generis) dành cho biểu đạt văn hóa truyền thống.

Các mô hình pháp luật này hiện được WIPO tổng hợp trong cơ sở dữ liệu về luật, điều ước quốc tế và các quy định liên quan đến bảo hộ tri thức truyền thống, biểu đạt văn hóa truyền thống và nguồn gen.

Song song với đó, các quốc gia thành viên WIPO đang tiến hành đàm phán dựa trên văn bản tại Ủy ban Liên chính phủ về Sở hữu trí tuệ, Nguồn gen, Tri thức truyền thống và Văn hóa dân gian (IGC), nhằm hoàn thiện một hoặc nhiều văn kiện pháp lý quốc tế về bảo hộ các đối tượng này.

Giữa những cuộc tranh tài sôi động như vật truyền thống, săn chim ưng hay các trò chơi dân gian, Đại hội Thể thao Du mục Thế giới 2026 tiếp tục khẳng định rằng các truyền thống văn hóa không chỉ là ký ức của quá khứ mà vẫn đang được thực hành như một phần của di sản văn hóa sống. Đồng thời, sự kiện cũng cho thấy nhu cầu ngày càng cấp thiết phải hoàn thiện các cơ chế sở hữu trí tuệ nhằm bảo vệ hiệu quả các biểu đạt văn hóa truyền thống trước nguy cơ bị khai thác và chiếm dụng trong bối cảnh toàn cầu hóa và kinh tế sáng tạo phát triển mạnh mẽ.

Theo WIPO MAGAZINE