Tại hội thảo trực tuyến “Thanh toán quốc tế – hiểu đúng để giao dịch an toàn, hạn chế rủi ro”, ông Nguyễn Tuấn Việt - Tổng Giám đốc VIETGO - cho rằng thanh toán quốc tế là một trong những khâu quyết định mức độ an toàn của giao dịch xuất nhập khẩu. Doanh nghiệp có thể linh hoạt trong nhiều điều kiện đàm phán, nhưng không nên dễ dàng nhường quyền kiểm soát ở khâu thanh toán.

Hàng đã lên tàu, rủi ro mới thực sự bắt đầu

Theo ông Nguyễn Tuấn Việt, cùng với sự phát triển của thương mại xuyên biên giới, các phương thức lừa đảo trong giao dịch quốc tế ngày càng tinh vi. Việc kiểm tra thông tin đối tác, năng lực tài chính hay lịch sử giao dịch vì thế trở thành yêu cầu quan trọng ngay từ trước khi ký hợp đồng.

“Ngay cả giao dịch trong nước còn có lừa đảo, huống chi là trong giao dịch quốc tế. Vì vậy, doanh nghiệp xuất khẩu cần phải nhận diện đúng các chiêu trò lừa đảo trong giao dịch quốc tế”, ông Việt cảnh báo.

Ông dẫn trường hợp một doanh nghiệp xuất khẩu từng chịu thiệt hại khoảng 15 tỷ đồng sau khi quá tin tưởng đối tác tại khu vực Trung Đông.

Theo thỏa thuận, bên mua sẽ đặt cọc một khoản tiền sau khi hàng hóa được đưa lên tàu và tàu bắt đầu hành trình. Phần tiền còn lại sẽ được thanh toán khi người mua nhận hàng. Thoạt nhìn, đây có vẻ là một phương án tương đối an toàn. Doanh nghiệp đã nhận được một phần tiền trước khi hàng đến tay người mua. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ phần lớn giá trị thương vụ vẫn chưa được thanh toán.

Trong khi đó để hàng được đưa lên tàu, doanh nghiệp xuất khẩu đã phải bỏ ra chi phí nguyên liệu, sản xuất, đóng gói, vận chuyển, bảo hiểm và các chi phí liên quan. Một khi tàu rời cảng, khả năng kiểm soát trực tiếp đối với hàng hóa cũng giảm xuống đáng kể. “Doanh nghiệp đang ở thế cửa trên tự nhiên trở thành ở cửa dưới, với rất nhiều rủi ro ngàn cân treo sợi tóc”, ông Việt nhận định.

Theo ông, trong xuất khẩu, doanh nghiệp có thể cân nhắc nhượng bộ về giá, số lượng, thời gian giao hàng hoặc một số điều kiện thương mại khác. Nhưng riêng phương thức thanh toán cần được xem là ranh giới đỏ. Bởi khi hàng chưa rời khỏi tay mình, doanh nghiệp vẫn còn một công cụ để tạo sức ép với bên mua. Ngược lại, khi hàng đã lên tàu, đặc biệt khi chứng từ và quyền kiểm soát hàng hóa không còn nằm trong tay doanh nghiệp, vị thế đàm phán có thể thay đổi hoàn toàn.

Thành công không phải là ký được hợp đồng

Theo ông Việt, một hợp đồng xuất khẩu được soạn thảo chặt chẽ chắc chắn có ý nghĩa quan trọng. Các điều khoản về giá, giao hàng, thời hạn thanh toán, trách nhiệm của các bên, phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại và giải quyết tranh chấp đều cần được quy định rõ.

Tuy nhiên, theo ông Việt, hợp đồng chặt chẽ vẫn chưa đủ để bảo đảm doanh nghiệp thu được tiền, mà vấn đề nằm ở khả năng thực thi. Trong trường hợp tranh chấp xảy ra, doanh nghiệp có thể sử dụng các cơ chế giải quyết tranh chấp đã được thỏa thuận trong hợp đồng. Tuy nhiên, việc khởi kiện một đối tác nước ngoài không đơn giản như một tranh chấp trong nước.

Doanh nghiệp có thể phải xác định pháp luật nào được áp dụng, cơ quan nào có thẩm quyền giải quyết, địa điểm tố tụng ở đâu, chi phí luật sư bao nhiêu, thời gian xử lý kéo dài bao lâu và quan trọng nhất là phán quyết sau khi có sẽ được thi hành như thế nào.

Trong một số trường hợp, chi phí theo đuổi tranh chấp xuyên biên giới có thể trở thành một khoản rất lớn so với giá trị hợp đồng. Chính vì vậy, kiện tụng là phương án xử lý khi rủi ro đã xảy ra, còn kiểm soát thanh toán mới là phương án phòng ngừa.

Từ những trường hợp thực tế, ông Nguyễn Tuấn Việt cho rằng doanh nghiệp xuất khẩu cần thay đổi cách nhìn về một thương vụ thành công. Đích đến cuối cùng phải là tiền được thanh toán đầy đủ và thực sự nằm trong tài khoản của doanh nghiệp. “Chỉ khi tiền ở tài khoản của mình, của công ty mình, mới được thở phào”, ông Việt nhấn mạnh.

Đây cũng là điểm mấu chốt mà các doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, cần lưu ý khi mở rộng thị trường quốc tế. Một hợp đồng có giá trị lớn chưa chắc là một hợp đồng tốt nếu doanh nghiệp không kiểm soát được dòng tiền.

Đặc biệt, với những thị trường mới hoặc đối tác chưa có lịch sử giao dịch, việc yêu cầu các cơ chế bảo đảm thanh toán phù hợp có thể quan trọng hơn việc cố gắng giành được một mức giá bán cao hơn. Bởi trong thương mại quốc tế, một thương vụ có lợi nhuận trên giấy nhưng không thu được tiền vẫn có thể trở thành một thương vụ thua lỗ ngoài thực tế.

Và câu hỏi quan trọng mà doanh nghiệp cần đặt ra trước khi cho tàu rời cảng không phải là “hàng đã đi chưa?”, mà là: “Nếu ngày mai đối tác không trả tiền, mình còn công cụ nào để buộc họ thực hiện nghĩa vụ thanh toán?”. Nếu câu trả lời là “không còn”, có lẽ doanh nghiệp chưa nên để hàng rời cảng.

Nhật Linh