Kỷ nguyên AI đang buộc kinh tế học viết lại khái niệm về giá trị

Trong hơn hai thế kỷ, kinh tế học hiện đại được xây dựng trên một tiền đề gần như bất biến: tiền là trung tâm của mọi hoạt động kinh tế. Sự giàu có được đo bằng lượng tiền tạo ra, doanh nghiệp được đánh giá qua doanh thu và lợi nhuận, quy mô nền kinh tế được phản ánh bằng GDP, còn hệ thống tài chính vận hành dựa trên dòng chảy của vốn và tín dụng.

Mô hình này đã chứng minh hiệu quả trong nền kinh tế công nghiệp, nơi tài sản hữu hình, nhà máy, máy móc và hàng hóa vật chất là động lực chính của tăng trưởng. Tuy nhiên, khi thế giới bước vào kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo (AI), những thước đo truyền thống ngày càng bộc lộ giới hạn.

Giá trị mới không còn nằm trong tài sản hữu hình

Mỗi ngày, hàng tỷ người tạo ra dữ liệu thông qua các hoạt động trực tuyến. Các nhà nghiên cứu, lập trình viên và cộng đồng sáng tạo liên tục đóng góp tri thức cho những nền tảng mở. AI được huấn luyện từ khối dữ liệu khổng lồ do xã hội tạo ra, trong khi thương hiệu, thuật toán, mạng lưới người dùng, dữ liệu hành vi và tài sản trí tuệ ngày càng trở thành nguồn lực tạo ra lợi thế cạnh tranh.

Điểm đáng chú ý là phần lớn những tài sản này chưa được phản ánh đầy đủ trong báo cáo tài chính hay các chỉ số kinh tế truyền thống. Chúng tạo ra giá trị rất lớn nhưng lại khó định lượng bằng những công cụ được thiết kế cho nền kinh tế của nhà máy và dây chuyền sản xuất.

Thực tế đó đặt ra một câu hỏi quan trọng: liệu tiền có còn là điểm xuất phát phù hợp để lý giải sự vận hành của nền kinh tế hiện đại?

Tiền dần trở thành kết quả của giá trị

Trong nền kinh tế truyền thống, tiền thường được xem là động lực thúc đẩy tăng trưởng. Tuy nhiên, những diễn biến trong nhiều năm gần đây cho thấy việc mở rộng cung tiền không đồng nghĩa với việc tạo ra nhiều giá trị hơn nếu năng suất và đổi mới không được cải thiện.

Ở chiều ngược lại, nhiều doanh nghiệp công nghệ sở hữu rất ít tài sản hữu hình nhưng vẫn đạt mức định giá vượt xa các tập đoàn công nghiệp lâu đời. Điều mà thị trường đánh giá không chỉ là dòng tiền hiện tại mà còn là năng lực tạo ra giá trị trong tương lai.

Các nhà đầu tư ngày càng quan tâm đến chất lượng dữ liệu, thuật toán, năng lực đổi mới, cộng đồng người dùng, mức độ trung thành của khách hàng và khả năng ứng dụng AI. Đây đều là những yếu tố không phải tiền, nhưng lại quyết định khả năng tạo ra dòng tiền trong tương lai.

Nói cách khác, trong nền kinh tế số, tiền ngày càng trở thành hệ quả của giá trị thay vì là nguyên nhân tạo ra giá trị.

AI và dữ liệu đang tái định nghĩa tài sản

Một lập trình viên có thể phát triển phần mềm phục vụ hàng trăm triệu người dùng mà không cần sở hữu nhà máy. Một nhà sáng tạo nội dung có thể xây dựng doanh nghiệp trị giá hàng triệu USD chỉ dựa trên tri thức và cộng đồng. Một mô hình AI có thể tạo ra năng suất tương đương hàng nghìn lao động trong nhiều lĩnh vực, còn một bộ dữ liệu chất lượng cao có thể trở thành tài sản chiến lược quan trọng hơn cả dây chuyền sản xuất.

Trong tất cả các trường hợp này, giá trị được tạo ra trước, tiền chỉ xuất hiện khi thị trường ghi nhận giá trị đó.

Điều này không đồng nghĩa với việc tiền mất đi vai trò của mình. Tiền vẫn là phương tiện thanh toán, công cụ lưu thông và nền tảng của hệ thống tài chính. Tuy nhiên, vai trò của nó đang chuyển dịch từ vị trí trung tâm sang một lớp hạ tầng phục vụ cho quá trình vận động của giá trị.

Cần thay đổi cách đo lường nền kinh tế

Sự dịch chuyển này cũng đặt ra nhiều câu hỏi lớn cho các nhà hoạch định chính sách và giới kinh tế học.

Nếu dữ liệu tạo ra giá trị, vì sao phần lớn người tạo ra dữ liệu chưa được hưởng lợi tương xứng? Nếu AI được huấn luyện từ tri thức của hàng triệu con người, cơ chế phân bổ lợi ích sẽ được thiết kế như thế nào? Nếu tài sản số, danh tiếng, cộng đồng và lao động trí tuệ ngày càng quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, liệu hệ thống kế toán và tài chính hiện nay đã phản ánh đúng giá trị của chúng?

Đây không còn là những vấn đề mang tính học thuật mà đang trở thành bài toán phát triển của các quốc gia trong kỷ nguyên AI. Những nền kinh tế xây dựng được cơ chế ghi nhận, xác thực, định giá và lưu thông các loại tài sản mới sẽ có lợi thế cạnh tranh dài hạn. Ngược lại, nếu tiếp tục sử dụng các mô hình đo lường được thiết kế cho nền kinh tế công nghiệp, khoảng cách giữa giá trị thực và giá trị được ghi nhận sẽ ngày càng lớn.

Có thể, điều đáng suy ngẫm nhất không phải là tiền còn quan trọng hay không. Tiền vẫn giữ vai trò thiết yếu, nhưng trong nền kinh tế được định hình bởi dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và tài sản số, giá trị mới chính là điểm khởi đầu.

Khi giá trị trở thành trung tâm, cách đo lường sự giàu có, định giá doanh nghiệp, vận hành thị trường vốn và xây dựng chính sách phát triển cũng sẽ phải thay đổi. Và đó có thể là bước ngoặt tiếp theo trong lịch sử của kinh tế học.

Phạm Tài