Để di sản không còn là "bảo tàng tĩnh", cần một cuộc đại phẫu về quản trị: Từ bán vé tham quan sang bán giá trị văn hóa, từ khai thác thô sang kinh tế trải nghiệm chuyên nghiệp.

Từ “Kim cương thô” đến chuỗi giá trị trải nghiệm

Nhìn vào bản đồ du lịch Đông Nam Á, câu hỏi đau đáu vẫn hiện lên: Tại sao một ngôi làng thủ công nhỏ ở Thái Lan có thể khiến khách chi tiêu gấp nhiều lần giá vé, trong khi tại Buôn Akô Dhông hay Kotam, chúng ta vẫn chỉ dừng lại ở việc cho khách "xem" là chính? Chúng ta đang sở hữu những "mỏ vàng" di sản như đồn điền CADA từ năm 1922 hay không gian văn hóa cồng chiêng, nhưng lại đang bỏ ngỏ "chuỗi giá trị trải nghiệm".

Thực trạng tại các buôn làng hiện nay vẫn sa vào lối mòn "trình diễn". Khách đến xem tạc tượng, nghe cồng chiêng, ăn gà nướng rồi... đi ngủ. Tại sao không biến mỗi căn nhà sàn dài thành một "Concept Store" tinh tế, nơi câu chuyện mẫu hệ được kể bằng ngôn ngữ thiết kế hiện đại? Tại sao hạt cà phê CADA chưa trở thành một hành trình di sản đầy cảm xúc từ "đồn điền đến ly đặc sản" như cách người Pháp làm vang? Đắk Lắk cần học cách làm OCOP du lịch của người Thái: Mỗi buôn làng một sản phẩm độc bản, khiến du khách phải khao khát sở hữu thay vì những món quà lưu niệm nghèo nàn, trùng lắp.

Một sai lầm chí tử mà nhiều điểm du lịch mắc phải là biến cộng đồng bản địa thành những "diễn viên" trên chính sân nhà. Du lịch bền vững phải dựa trên sự tự hào. Khi người dân Buôn Akô Dhông thấy di sản mang lại sự giàu có thực sự, họ sẽ là những người gác đền tận tụy nhất.

Tuy nhiên, thực tế đang cho thấy sự can thiệp thô bạo vào thiên nhiên. Tại Hồ Lắk, một thắng cảnh tuyệt đẹp đang bị "bê tông hóa" lạc lõng, đánh mất sự hùng vĩ của núi rừng. Tại Núi Đá Voi, sự thiếu an toàn và thiếu bản sắc về hoa đang biến một biểu tượng kỳ vĩ thành nơi tiềm ẩn thảm họa cho lữ khách. Chúng ta cần những nhà đầu tư chiến lược - những người đến để xây dựng các biểu tượng (iconic) thay vì chỉ "phân lô bán nền" cảnh quan trá hình. Di sản là thứ có thể mất đi theo thời gian, nhưng chúng ta tuyệt đối không được phép đánh mất bản sắc vì lợi ích ngắn hạn.

Chìa khóa thoát khỏi chiếc áo chật

Theo tôi nghĩ thì đó là "Kinh tế đêm" và "Hệ điều hành số” Singapore và Hong Kong không có tài nguyên rừng già như chúng ta, nhưng họ "quản trị" du lịch bằng sự chi tiết và công nghệ. Đắk Lắk hiện đang bỏ ngỏ khung giờ "vàng" sau 21 giờ tối. Khi ánh lửa trại tắt, túi tiền của du khách cũng đóng lại vì không có không gian để tiêu tiền và trải nghiệm. Tỉnh cần định vị lại "Đêm đại ngàn" thông qua các show diễn thực cảnh hoặc lễ hội lửa trại tương tác để khách không cảm thấy buồn.

Bên cạnh đó, sự đứt gãy trong trải nghiệm khách lẻ là có thật. Nếu không có một “Hệ điều hành du lịch số” đồng bộ, tích hợp bản đồ, thuyết minh đa ngôn ngữ qua GPS và thanh toán không tiền mặt, thì hành trình "Lên rừng xuống biển" kết nối với Phú Yên vẫn chỉ nằm trên giấy. Chúng ta cần một siêu ứng dụng (Super App) để hiểu khách muốn gì thông qua dữ liệu lớn (Big Data), thay vì chỉ suy đoán cảm tính.

Hành trình kết nối Đắk Lắk - Phú Yên qua Quốc lộ 29 hiện còn nhiều nút thắt. Đường xá vắng vẻ, khó đi, hạ tầng dịch vụ phụ trợ còn nghèo nàn là rào cản cho những đoàn khách lớn hay các tour Caravan quốc tế. Việc nâng cấp tuyến đường nối M’Drak - Tuy Hòa không chỉ là câu chuyện giao thông, mà là huyết mạch để chuyển hóa di sản thành nguồn lực. Một chuyên gia về du lịch nói với tôi rằng, muốn phát triển du lịch, thì lãnh đạo tỉnh cần áp dụng công thức "3 chữ C" trong quản trị. Đó là Chuyên nghiệp hóa (Chuẩn hóa mọi chi tiết từ vệ sinh công cộng đến phong cách phục vụ của nhân viên tại các điểm đến như CADA hay Kotam), Cá nhân hóa (Thiết kế những hành trình riêng cho từng đối tượng khách, đặc biệt là giới trẻ nội địa và thị trường khách "khát biển" từ Lào, Thái Lan) và Cộng đồng hóa (Để người dân làm chủ và hưởng lợi trực tiếp từ di sản).

Phú Yên - Đắk Lắk sau sáp nhập đang đứng trước một cơ hội vàng để nối liền "Rừng và Biển". Nếu Đắk Lắk là sự tĩnh tại, trầm mặc của đại ngàn thì Hòn Yến chính là nét vẽ phóng khoáng, rực rỡ của biển đông. Chỉ cần một chút chăm chút từ những điều nhỏ nhất, "nàng công chúa" Hòn Yến chắc chắn sẽ trở thành tâm điểm trên bản đồ du lịch di sản của khu vực.

Đắk Lắk không cần thêm những khách sạn bê tông chọc trời. Đắk Lắk cần một cuộc cách mạng về quản trị trải nghiệm. Hãy ngừng bán "vé tham quan" và bắt đầu bán "giá trị văn hóa". Nếu chúng ta dám nhìn thẳng vào những khiếm khuyết, dám học cách người Thái làm kinh tế trải nghiệm và người Singapore làm quản trị số, tiếng cồng chiêng sẽ không chỉ vang vọng trong lễ hội mà sẽ là tiếng vang của một nền kinh tế du lịch đẳng cấp trên bản đồ thế giới.

Suy cho cùng, du lịch không phải là đi để tiêu tiền, mà là đi để "thấy mình" trong di sản. Khi chúng ta giữ gìn được hồn cốt của đại ngàn và sự tinh khôi của biển cả, khách phương xa sẽ tìm đến không phải như những kẻ lạ lướt qua bảo tàng, mà như những đứa con trở về với nguồn cội. Đó mới chính là "quyền năng kinh tế" thực sự của vùng đất này.

Duy Khanh