54 năm sau ngày giải phóng Đắk Tô - Tân Cảnh (24/4/1972 - 24/4/2026), dòng Pô Cô vẫn đỏ nặng phù sa bazan như một chứng nhân lịch sử, nhưng những "tọa độ chết" năm xưa nay đã hồi sinh trong một diện mạo hoàn toàn mới.

Từ đỉnh Charlie lộng gió đến những thung lũng trù phú dưới chân núi Ngok Bờ Biêng, một bản giao hưởng giữa quá khứ oai hùng và khát vọng tương lai đang được viết tiếp bởi những người lính già trở về thăm chiến trường xưa và thế hệ trẻ đồng bào Xơ Đăng, Gia Rai đang làm giàu trên mảnh đất di sản. Loạt bút ký 4 kỳ của nhà báo Duy Khanh sẽ đưa độc giả đi qua những cung đường lịch sử, để thấy một Đăk Tô không chỉ có linh khí của những anh hùng, mà còn rạng rỡ màu xanh của sự ấm no và niềm tin vào một trục phát triển vươn tầm quốc tế.

Buổi sáng trên cao nguyên Kon Tum, mây từ thung lũng sông Pô Kô trôi lên như những làn khói mỏng. Từ chân núi nhìn lên, ngọn đồi Charlie (điểm cao 1015) hiện ra lặng lẽ giữa trùng điệp rừng xanh. Gió thổi qua những thân cây già, tạo nên âm thanh như lời thì thầm của quá khứ. Ít ai nghĩ rằng, nơi tưởng chừng bình yên này từng là một điểm nóng khốc liệt của chiến tranh, nơi mà đất đá đã thấm máu người, nơi những người lính đã bước qua ranh giới mong manh giữa sống và chết trong những ngày tháng Tư năm 1972.

Những "mắt xích" thép trên tuyến phòng thủ

Ngược dòng thời gian 54 năm về trước, Đắk Tô - Tân Cảnh không chỉ là một địa danh địa lý; nó là một "cánh cửa thép" bảo vệ thị xã Kon Tum ở hướng Bắc. Đây là căn cứ quân sự mạnh nhất của đối phương ở Bắc Tây Nguyên với hệ thống phòng thủ dày đặc gồm 28 tiểu đoàn bộ binh và các đơn vị pháo binh, thiết giáp. Nhưng để mở toang cánh cửa ấy, quân giải phóng buộc phải đánh chiếm hai "điểm cao tử thần": 1015 (đồi Charlie) và 1049 (căn cứ Delta).

Charlie nằm trên sườn núi dãy Ngok Bờ Biêng, dựng lên như một bức tường xanh thẫm chắn ngang chân trời. Trong chiến tranh, người ta từng nói một câu đầy tự tin: "Bao giờ nước sông Pô Kô chảy ngược thì Charlie mới thất thủ". Cứ điểm này do Tiểu đoàn dù 11 - lực lượng dự bị chiến lược tinh nhuệ nhất - chốt giữ với công sự hầm hào nhiều tầng và hỏa lực cực mạnh.

Tháng 12/1971, các trung đoàn của Sư đoàn 320 (Đại đoàn Đồng Bằng) nhận lệnh hành quân từ Hà Tĩnh vào Tây Nguyên. Trung tá Khuất Duy Tiến (sau này là Trung tướng, Anh hùng LLVTND), khi đó là Trung đoàn trưởng Trung đoàn 64, trực tiếp chỉ huy mũi tấn công vào điểm cao 1015. Ông nhớ lại: "Địch tuyên bố sẽ nghiền nát Sư đoàn 320. Chúng tôi tấn công để xem ai nghiền nát ai".

Cuộc chiến trên "Đồi Thịt Băm"

Đêm 12/4/1972, pháo bắt đầu nổ, xé toạc bầu trời Charlie. Ánh lửa đỏ rực chiếu lên các thân cây, biến cả ngọn đồi thành một biển sáng chập chờn. Chiến tranh ở Tây Nguyên khốc liệt bởi những sườn núi dốc đứng, nơi mỗi mét đất đều phải đổi bằng mồ hôi và máu.

Suốt 4 ngày đêm vây ráp, bộ đội ta phải hứng chịu những đợt oanh tạc dữ dội từ máy bay B52. "Địch ở trên cao, chúng tôi ở dưới thấp đánh lên. Có những lúc B52 thả bom ngay vào hầm chỉ huy," - Trung tướng Khuất Duy Tiến chia sẻ. Với lối đánh mưu trí, dũng cảm, đến 13 giờ ngày 15/4/1972, quân ta đã làm chủ hoàn toàn điểm cao 1015, tiêu diệt toàn bộ Tiểu đoàn dù 11. Thắng lợi này cùng với việc chiếm lĩnh điểm cao 1049 vào ngày 21/4 đã chọc thủng tuyến phòng ngự vòng ngoài, tạo tiền đề để đại quân tiến vào giải phóng Đắk Tô - Tân Cảnh ngày 24/4/1972.

Trong trận chiến cuối cùng tại Tân Cảnh, không thể không nhắc đến kỳ tích của kíp xe tăng 377 thuộc Đại đội 7, Tiểu đoàn 297. Một mình chiếc xe tăng 377 đã anh dũng đối đầu và tiêu diệt 7 xe tăng M41 của địch trước khi các chiến sĩ trong kíp xe hy sinh. Sự hy sinh của họ đã trở thành biểu tượng bất tử cho tinh thần "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" trên mảnh đất đại ngàn này.

Nghĩa tình đồng đội giữa thời bình

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, nhưng mỗi dịp tháng Tư về, dòng sông Pô Kô đỏ nặng phù sa lại đón những người cựu chiến binh (CCB) tóc đã bạc màu trở về thăm lại chiến trường xưa. Đối với những người lính Sư đoàn 320, Charlie hay Delta không chỉ là những dấu mốc lịch sử mà còn là nơi lưu giữ tuổi thanh xuân và linh hồn của những đồng đội đã ngã xuống.

Tôi chứng kiến hình ảnh Trung tướng Khuất Duy Tiến cùng các đồng đội già, đôi chân không còn nhanh nhẹn nhưng vẫn cố sức leo lên đỉnh cao 1015 để thắp nén nhang cho những người nằm lại. Tại đây, Ban Liên lạc truyền thống Đại đoàn Đồng Bằng phối hợp cùng địa phương tổ chức những chuyến "về nguồn", dâng hoa tại các "địa chỉ đỏ" viếng liệt sĩ. Những vòng hoa mang dòng chữ: "Cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn Bộ binh cơ giới 320... đời đời nhớ ơn các anh hùng liệt sĩ" đặt bên bia tưởng niệm là minh chứng cho một nghĩa tình thủy chung, bền chặt.

"Chiến tranh luôn được kể bằng những con số. Nhưng lịch sử thật ra được viết bằng những con người," tôi đã nghĩ như vậy khi đứng trên đỉnh Charlie. Ở đó, bên cạnh bia di tích lịch sử, tôi gặp những CCB thế hệ sau này trong thời kỳ quân tình nguyện chiến trường Campuchia và sau này như anh Lê Thanh Hoàng, Trương tấn Dũng... thắp hương cho thế hệ trước. Họ nói rằng: " Đứng ở Charlie, nhìn sự hy sinh của cha anh, thấy mình cần phải sống trách nhiệm hơn với mảnh đất này."

Họ kể cho nhau nghe về những đêm hành quân dưới làn bom tọa độ, về bát cơm sẻ nửa, về những lời hứa sau chiến tranh... Có người thực hiện được, có người mãi mãi gửi lại giấc mơ nơi rừng già.

Charlie hôm nay không còn tiếng súng, chỉ còn tiếng thông reo và tiếng cười của các em nhỏ trường dân tộc nội trú Đắk Tô khi lên viếng bia tưởng niệm. Sự hy sinh của thế hệ cha anh đã đổi lấy màu xanh hồi sinh trên những hố bom năm cũ. Những người lính năm xưa giờ trở về không phải để tìm lại nỗi đau, mà để thấy rằng mảnh đất họ từng bảo vệ bằng máu đang chuyển mình mạnh mẽ trong hòa bình.

Rời Đắk Tô khi nắng chiều nhuộm vàng những vườn sầu riêng, cà phê xanh ngắt, tôi hiểu rằng nghĩa tình đồng đội chính là sợi dây vô hình gắn kết quá khứ với hiện tại, là động lực để vùng đất biên viễn này vươn mình.

Thành Tích Kíp Xe Tăng 377

Ngày 24/4/1972 xe tăng số hiệu 377, thuộc đại đội 7, tiểu đoàn 297 nay thuộc Trung Đội 2, Đại Đội 7, Tiểu Đoàn 3, Lữ Đoàn 273 tham gia chiến dịch Đăk Tô - Tân Cảnh do thiếu úy Nguyễn Nhân Triển - Trung Đội trưởng chỉ huy đã chiến đấu anh dũng tiêu diệt 07 xe M41 của địch trong một trận đánh, lập nhiều chiến công xuất sắc.

Ngày 9/01/2009, Kíp xe 377 được Đảng, Nhà nước phong tặng Danh hiệu Anh hùng LLVTND.

Kỳ 2 sẽ tiếp nối với câu chuyện về sự phát triển du lịch tâm linh tại cụm di tích quốc gia đặc biệt này.