Trong nhiều năm, cuộc chiến chống xâm phạm quyền tác giả tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào xử lý vi phạm, gỡ bỏ nội dung lậu, xử phạt hành chính hoặc khởi kiện. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy: muốn giảm vi phạm bản quyền một cách bền vững, điều quan trọng không chỉ là siết chặt quản lý và xử phạt mạnh tay, mà còn phải xây dựng được một thị trường thứ cấp hợp pháp đủ mạnh để thay thế nhu cầu sử dụng trái phép, hay nói cách khác là đủ mạnh để giáo dục thị trường, thay đổi hành vi tiêu dùng.

Cụ thể hơn, thay vì để xã hội tiếp cận tác phẩm thông qua việc “sao chép lậu”, cần có một thể chế minh bạch nhằm mở rộng cơ chế cấp phép quyền sao chép, tạo điều kiện cho cá nhân, tổ chức có nhu cầu sử dụng tác phẩm tiếp cận tác phẩm một cách hợp pháp, thuận tiện nhất, với chi phí hợp lý nhất.

Thị trường thứ cấp là gì?

Trong lĩnh vực văn hóa phẩm, thị trường thường được chia thành 3 tầng:

- Tầng 1 là thị trường sơ cấp: khai thác bản gốc bằng các kênh phân phối truyền thống hay nền tảng số (bán sách, bán nhạc, bán phim, bán tranh, phát hành trực tiếp…)

- Tầng 2 là thị trường thứ cấp: hình thành thị trường cấp phép quyền sao chép, truyền đạt, phân phối lại tác phẩm dưới sự cho phép của chủ sở hữu quyền hoặc các tổ chức quản lý quyền tập thể (CMOs)

- Tầng 3 là Ngoại lệ quyền: các trường hợp sử dụng không cần xin phép như nghiên cứu, giáo dục, thư viện, báo chí…

Tại các quốc gia phát triển, doanh thu lớn nhất không còn nằm ở thị trường sơ cấp, mà đến từ thị trường thứ cấp thông qua hệ thống licensing và các CMOs. Đây cũng chính là lý do vì sao Spotify, Netflix, Kindle, Disney+, Shutterstock hay các thư viện số có thể phát triển mạnh mà vẫn đảm bảo quyền lợi cho người sáng tạo: người dùng được tiếp cận nội dung thuận tiện, chi phí thấp và hoàn toàn hợp pháp.

Vì sao vi phạm bản quyền chủ yếu xảy ra ở thị trường sơ cấp?

Khi thị trường thứ cấp chưa phát triển, người dùng chỉ có hai lựa chọn: Mua bản gốc với chi phí cao hoặc sao chép trái phép.

Khoảng trống này chính là môi trường thuận lợi cho vi phạm bản quyền phát triển. Ngược lại, khi hệ thống cấp phép sao chép hoạt động hiệu quả, xã hội có thể: Photocopy hợp pháp; Lưu trữ số hợp pháp; Phát hành thư viện điện tử hợp pháp; Chia sẻ nội dung trong trường học, doanh nghiệp, tổ chức hợp pháp; Sử dụng tác phẩm trên nền tảng số thông qua giấy phép tập thể.

Khi đó, nhu cầu sử dụng “lậu” sẽ giảm mạnh vì người dùng đã có một con đường tiếp cận hợp pháp, thuận tiện và chi phí hợp lý hơn. Thực tế tại nhiều quốc gia cho thấy, mức độ phát triển của thị trường thứ cấp (cấp phép quyền sao chép) thường tỷ lệ nghịch với tình trạng xâm phạm bản quyền.

Kinh nghiệm từ Australia

Là quốc gia có công nghiệp bản quyền đóng góp tới gần 7% GDP, Australia là một trong những quốc gia phát triển mạnh mô hình thị trường thứ cấp thông qua các tổ chức quản lý tập thể quyền như Copyright Agency và APRA AMCOS.

Theo báo cáo của PwC cho Hội đồng Bản quyền Australia, các ngành công nghiệp bản quyền tạo ra khoảng 124,1 tỷ AUD, tương đương 6,8% GDP quốc gia. Ngành công nghiệp đặc thù này cũng giúp tạo việc làm cho hơn 1 triệu lao động, tương đương 8,3% lực lượng lao động Australia.

Đáng chú ý, phần lớn giá trị gia tăng này không chỉ đến từ bán tác phẩm gốc, mà đến từ: Licensing, Streaming, Phân phối số, Cấp phép sử dụng nội dung, Quản lý tập thể quyền, Khai thác dữ liệu bản quyền.

Báo cáo của Tổ chức SHTT thế giới - World Intellectual Property Organization (WIPO) cũng xác định mô hình công nghiệp bản quyền là một trong những trụ cột của nền kinh tế sáng tạo hiện đại. Đặc biệt, theo báo cáo IP Australia 2025, riêng tiền bản quyền được phân phối thông qua các tổ chức quản lý tập thể tại Australia đã vượt 800 triệu AUD trong giai đoạn 2023 - 2024.

Điều này cho thấy thị trường thứ cấp không phải “phần phụ” của nền kinh tế sáng tạo, mà chính là hệ thống tài chính xương sống nuôi sống hoạt động sáng tạo.

Hong Kong: Đưa bản quyền trở thành hạ tầng của nền kinh tế sáng tạo

Tại Hong Kong, nền kinh tế sáng tạo và các ngành liên quan đến sở hữu trí tuệ được xem là động lực tăng trưởng chiến lược.

Theo số liệu của cơ quan phát triển công nghiệp sáng tạo Hong Kong, các ngành công nghiệp sáng tạo đóng góp khoảng 66 tỷ HKD, tương đương khoảng 2,3% GDP của Hong Kong. 

Trong khi đó, báo cáo của Hội đồng Lập pháp Hong Kong cho thấy, các ngành công nghiệp thâm dụng bản quyền (copyright - intensive industries) đang đóng góp khoảng 4,9% GDP. Còn tổng các ngành công nghiệp dựa trên tài sản trí tuệ chiếm tới 32,7% GDP.

Điều đáng chú ý là Hong Kong không phát triển bằng cách “siết chặt kiểm soát Internet”, mà bằng cách: Xây dựng cơ chế cấp phép minh bạch; Thúc đẩy giao dịch quyền sở hữu trí tuệ; Hỗ trợ nền tảng khai thác nội dung hợp pháp và Phát triển thị trường giao dịch tài sản trí tuệ.

Nói cách khác, họ biến quyền tác giả thành một loại “tài sản lưu thông được”, thay vì chỉ là công cụ để kiện tụng.

Việt Nam cần chuyển tư duy từ “chống sao chép” sang “quản lý quyền sao chép”

Trong bối cảnh chuyển đổi số và AI phát triển mạnh, việc ngăn chặn hoàn toàn hành vi sao chép gần như không còn khả thi, vậy giải pháp bền vững hơn là: Hợp pháp hóa nhu cầu sử dụng; Tạo cơ chế cấp phép thuận tiện; Số hóa hoạt động licensing; Giảm chi phí tiếp cận tác phẩm; Tăng khả năng truy vết và phân phối tiền bản quyền tự động. 

Đây cũng chính là hướng đi mà nhiều quốc gia đang lựa chọn. Thay vì chống lại sự lan truyền của nội dung lậu, họ xây dựng cơ chế để mọi sự lan truyền đều có thể được cấp phép và tạo doanh thu cho tác giả.

Khi thị trường thứ cấp tại Việt Nam được tổ chức bài bản, tác giả sẽ có nguồn thu ổn định hơn, doanh nghiệp có cơ chế sử dụng nội dung an toàn pháp lý, xã hội tiếp cận tri thức dễ dàng hơn, còn Nhà nước có thể được giảm  bớt áp lực xử lý vi phạm.

Nói cách khác, phát triển thị trường thứ cấp không chỉ là câu chuyện kinh tế bản quyền, mà còn là giải pháp nền tảng để xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo bền vững trong kỷ nguyên số.

PKT