Việc Trung Quốc tăng kiểm hóa sầu riêng, đồng thời EU lên kế hoạch thanh tra nông sản Việt Nam ngay trong tháng 6 đã dấy lên lo ngại: phải chăng các thị trường nhập khẩu đang áp dụng tiêu chuẩn kép đối với nông sản Việt?

Từ phía Việt Nam, nông sản xuất khẩu đã có nhiều bước tiến vượt bậc. Ấn tượng nhất là tốc độ thích ứng: chỉ trong vòng vài năm, hàng chục mặt hàng từ thanh long đến sầu riêng đã có vùng trồng mã số, cơ sở đóng gói đạt chuẩn và ứng dụng truy xuất nguồn gốc số. Đây là nỗ lực không nhỏ khi xuất phát điểm của nông dân Việt chủ yếu vẫn là quy mô hộ, sản xuất phân tán.

Tuy nhiên, các thị trường lớn lại thường xuyên thay đổi tiêu chuẩn mà không có giai đoạn chuyển tiếp hợp lý. Đặc biệt, Trung Quốc – đối tác lâu năm với đặc thù giao thương linh hoạt – đang dần siết lại theo kiểu hành chính hóa thương mại, trong khi EU áp dụng quy định truy xuất đến cả mức dư lượng kim loại nặng ở mức vi lượng, vượt quá năng lực kiểm định hiện tại của nhiều nước đang phát triển.

Đây chính là vấn đề cốt lõi: tiêu chuẩn không được trở thành công cụ độc quyền để kiểm soát thương mại. Cần có sự phân biệt rõ giữa tiêu chuẩn kỹ thuật để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và những quy định hành chính có nguy cơ bóp méo thị trường. Một nền nông nghiệp đang chuyển mình như Việt Nam xứng đáng được đối xử công bằng, có lộ trình rõ ràng, và có hỗ trợ kỹ thuật để cùng đạt chuẩn.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam cần chủ động đề xuất cơ chế song phương và đa phương để đối thoại về tiêu chuẩn. Bộ Nông nghiệp và Môi Trường ; Bộ Công Thương có thể thiết lập các “kênh kỹ thuật thường trực” với cơ quan kiểm định của đối tác lớn, vừa để cập nhật sớm quy định mới, vừa để yêu cầu đánh giá thực địa một cách khách quan, tránh tình trạng áp dụng tiêu chuẩn tùy tiện hoặc cục bộ hóa vùng miền.

Đồng thời, cần thiết lập trung tâm trọng tài kỹ thuật về nông sản quốc gia, nơi có quyền đánh giá lại các vụ “bị trả hàng” hoặc “bị siết mã số vùng trồng” nếu có nghi ngờ về sai lệch kiểm định. Điều này vừa bảo vệ doanh nghiệp làm ăn chân chính, vừa tạo ra một cơ chế phòng vệ mềm nhưng hiệu quả cho nông sản Việt trên sân chơi quốc tế.

Không ai phủ nhận vai trò của tiêu chuẩn. Nhưng tiêu chuẩn phải là ranh giới công bằng – không thể là vũ khí độc quyền. Bảo vệ nông sản Việt cũng chính là bảo vệ quyền được phát triển của một nền nông nghiệp chuyển mình lành mạnh.

TH