Khoa học, công nghệ phải là động lực kiến tạo các không gian phát triển mới

Phát biểu tại Hội thảo quốc tế "Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách" diễn ra ngày 28/7 tại Hà Nội, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân khẳng định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải giữ vai trò trung tâm trong việc mở rộng không gian phát triển của đất nước, tạo động lực tăng trưởng mới trong giai đoạn phát triển tiếp theo.

Theo Bộ trưởng, hội thảo được tổ chức ngay sau Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV có ý nghĩa đặc biệt kịp thời, bám sát các định hướng lớn của Trung ương về đổi mới mô hình phát triển đất nước.

Ông nhận định, sau 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng truyền thống của Việt Nam đang dần chạm tới giới hạn, đòi hỏi phải hình thành những không gian phát triển mới mang tính đột phá thay vì tiếp tục phụ thuộc vào các dư địa tăng trưởng cũ.

"Trong bối cảnh hiện nay, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cùng với chuyển đổi số sẽ giữ vai trò then chốt trong việc thực hiện 2 nhiệm vụ lớn là làm mới các không gian phát triển truyền thống và khai phá các không gian hoàn toàn mới", Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh.

Khoa học, công nghệ giúp làm mới các không gian phát triển truyền thống

Theo Bộ trưởng, nhiệm vụ đầu tiên là ứng dụng mạnh mẽ khoa học và công nghệ để nâng cao hiệu quả khai thác các không gian phát triển hiện hữu, trong đó kinh tế biển là một ví dụ điển hình.

Ông cho rằng biển là lợi thế chiến lược của Việt Nam, song việc phát triển không thể tiếp tục dựa trên phương thức khai thác truyền thống mà phải chuyển sang mô hình kinh tế biển xanh dựa trên nền tảng công nghệ hiện đại.

Khoa học và công nghệ sẽ giúp đánh giá chính xác tài nguyên đại dương, phát triển năng lượng tái tạo ngoài khơi, ứng dụng công nghệ sinh học biển và nâng cao năng lực giám sát, kiểm soát rủi ro môi trường. Thành công của kinh tế biển xanh, theo Bộ trưởng, phụ thuộc lớn vào mức độ làm chủ công nghệ cũng như năng lực quản trị và bảo vệ môi trường.

Bên cạnh việc nâng cấp các không gian truyền thống, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu chủ động kiến tạo các không gian phát triển mới, gồm không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ.

Theo ông, nếu biển là không gian cần được nâng cấp thì các không gian ngầm, tầm thấp và vũ trụ là những "vùng đất mới" đòi hỏi sự dẫn dắt của công nghệ và dữ liệu, đồng thời giá trị đột phá lớn nhất sẽ xuất hiện tại điểm giao thoa giữa các không gian này.

Đối với không gian ngầm, Bộ trưởng cho rằng trọng tâm không chỉ là khai thác dưới lòng đất mà còn là quản trị đồng bộ giữa không gian mặt đất và không gian ngầm. Giải pháp cốt lõi là xây dựng cơ sở dữ liệu địa chất, địa chính 3D cùng các mô hình bản sao số (Digital Twin) cho đô thị, qua đó bảo đảm quy hoạch đi trước một bước và hạn chế xung đột hạ tầng.

Với không gian tầm thấp, đây được xem là vùng biên kinh tế mới giàu tiềm năng nhưng cũng đặt ra nhiều yêu cầu về an toàn. Bộ trưởng cho rằng khoa học và công nghệ cần đóng vai trò xây dựng hạ tầng số, bản đồ số vùng bay, xác định các hành lang ưu tiên, đồng thời hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật để làm cơ sở cấp phép theo mức độ rủi ro.

Đối với không gian vũ trụ, Bộ trưởng nhận định đây là lĩnh vực phản ánh năng lực cạnh tranh công nghệ của mỗi quốc gia. Việt Nam cần phát triển đồng bộ hệ sinh thái vệ tinh, thiết bị mặt đất và các dịch vụ phân tích dữ liệu, đồng thời tăng cường nghiên cứu, hợp tác quốc tế nhằm từng bước làm chủ các công nghệ cốt lõi và tham gia sâu hơn vào nền kinh tế vũ trụ đang phát triển trên thế giới.

Đổi mới tư duy quản trị để thúc đẩy đổi mới sáng tạo 

Để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự phát huy vai trò kiến tạo các không gian phát triển mới, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng cần đổi mới mạnh mẽ phương thức quản trị.

Theo đó, cần chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang quản trị dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn và mức độ rủi ro; đồng thời mở rộng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với công nghệ mới trong các không gian phát triển mới.

Bộ trưởng cũng nhấn mạnh Nhà nước cần đóng vai trò là khách hàng đầu tiên và khách hàng lớn thông qua cơ chế đặt hàng nghiên cứu, mua sắm công để hỗ trợ thương mại hóa công nghệ, tạo thị trường cho doanh nghiệp trong nước.

"Mở rộng không gian phát triển cũng chính là mở rộng không gian thể chế cho đổi mới sáng tạo, tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp và nâng cao năng lực tự chủ quốc gia", Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định.

Theo Bộ trưởng, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành và địa phương nhằm cụ thể hóa các chủ trương chiến lược thành những chương trình, kế hoạch hành động thực tiễn, góp phần tạo động lực tăng trưởng mới và nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới.    

Quỳnh Trang