Khi văn hoá được đưa vào game một cách thiếu nghiên cứu và kiểm chứng, hiệu ứng tích cực có thể nhanh chóng đảo chiều. Chính vì vậy, câu chuyện xoay quanh trang phục “Nàng tiên gạo” của nhân vật Yue trong Liên Quân Mobile được cho ra mắt cuối tháng 11 không chỉ là một tranh luận về thiết kế, mà còn phản ánh cách văn hoá Việt đang được tái hiện và diễn giải trong thế giới game hiện nay.

Trò chơi điện tử trở thành cầu nối văn hoá nếu được làm đúng cách

Nhiều năm trở lại đây, trò chơi điện tử (game) không còn là “thế giới ảo” tách biệt với đời sống văn hoá, xã hội. Với hàng triệu người chơi, đặc biệt là giới trẻ, game đã trở thành một phần quen thuộc của sinh hoạt hằng ngày, nơi hình ảnh, câu chuyện và tạo hình nhân vật có sức ảnh hưởng không kém gì phim ảnh hay mạng xã hội. Chính vì vậy, việc đưa các yếu tố văn hoá truyền thống vào trò chơi điện tử từng được kỳ vọng sẽ mở ra một hướng tiếp cận mới mẻ, giúp văn hoá Việt Nam đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Thực tế cho thấy, không ít nhà sản xuất game, trong đó có “Liên Quân Mobile” đã bắt đầu khai thác những chất liệu mang bản sắc dân tộc như: múa rối, Truyền thuyết Thánh Gióng, áo dài,... Trong bối cảnh đó, mỗi lần tựa game lớn này giới thiệu trang phục lấy cảm hứng từ văn hoá Việt đều thu hút sự quan tâm lớn của cộng đồng.

Thế nhưng, không phải lần “kết hợp” nào cũng mang lại hiệu ứng tích cực như mong đợi. Tranh cãi xoay quanh trang phục “Nàng tiên gạo” là một trường hợp điển hình. Ngay sau khi ra mắt, tạo hình này nhanh chóng trở thành chủ đề bàn luận sôi nổi trên các diễn đàn game và mạng xã hội, với nhiều ý kiến trái chiều xoay quanh mức độ “thuần Việt” của thiết kế.

Với trang phục “Nàng tiên gạo”, nhiều ý kiến cho rằng thiết kế đã đi chệch khỏi hình ảnh áo dài truyền thống Việt Nam. Trang phục vốn có cấu trúc gồm áo dài và quần đi kèm, việc lược bỏ phần quần, kết hợp váy ngắn, boots cao cùng các đường cắt xẻ táo bạo khiến tổng thể tạo hình dễ gây nhầm lẫn với sườn xám hoặc các dạng trang phục cách tân của văn hoá khác trong khu vực.

Đáng chú ý, hình ảnh cây lúa và hạt gạo là những biểu tượng quen thuộc của nền văn minh lúa nước lại càng khiến nhiều người chơi mặc định đây là một hình ảnh “chuẩn Việt”, dù phần tạo hình trang phục chưa thực sự phản ánh đúng tinh thần áo dài.

Điều quan trọng nhất, với những người trẻ ít có điều kiện tiếp cận kiến thức về trang phục truyền thống, hình ảnh trong game rất dễ trở thành “chuẩn mực” đầu tiên và lâu dài. Khi một sai lệch được lặp đi lặp lại trong môi trường giải trí quen thuộc, nó có thể âm thầm định hình nhận thức văn hoá theo hướng không chính xác.

Sự vội vàng của nhà làm game có thể khiến người trẻ hiểu sai về văn hoá

Về mặt thị giác, thiết kế “Nàng tiên gạo” được đánh giá là bắt mắt, phù hợp với thẩm mỹ của game hiện đại: nhân vật nổi bật, quyến rũ, giàu tính trình diễn. Nhưng chính ở đây, ranh giới giữa sáng tạo và sai lệch bắt đầu trở nên mong manh.

Theo TS. Nguyễn Thị Thanh Mai - Trưởng bộ môn Công nghiệp văn hoá và Sáng tạo, Khoa CNVH&DS, VNU-SIS phân tích, nếu mục tiêu là tái hiện yếu tố văn hoá truyền thống Việt Nam, thì thiết kế trên có nhiều chi tiết dễ gây hiểu lầm. Trang phục hở vai, váy ngắn, boots cao không gợi đúng cấu trúc của các loại hình trang phục truyền thống Việt như áo tứ thân, nhật bình hay ngũ thân. Người trẻ vốn thiếu nền tảng kiến thức có thể tưởng đây là “trang phục truyền thống Việt”, trong khi thực chất chỉ là một thiết kế fantasy (thiết kế giả tưởng) pha trộn. Các biểu tượng thể hiện trên nhân vật nếu không đặt trong ngữ cảnh Việt rõ ràng lại dễ bị đọc sang hệ hình văn hoá Trung, Nhật. Ngay cả đạo cụ quạt, dù quen thuộc, cũng thiếu những dấu hiệu đặc trưng để nhận dạng về trang phục Việt Nam.

Theo cô, nguy cơ lớn nhất nằm ở chỗ: “Người trẻ học lịch sử bằng hình ảnh giả”. Khi game có hàng triệu người chơi, hình ảnh sai lệch được lặp đi lặp lại, lại được gắn với cảm xúc tích cực và xem như “chuẩn mực”, hiểu lầm rất dễ trở thành mặc định. Từ đó, những hình ảnh ấy theo người trẻ ra đời thật: qua cosplay, sáng tạo nội dung, thậm chí ảnh hưởng đến thái độ và cách nhìn về văn hoá truyền thống.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, phản ứng của người trẻ trước tranh cãi lần này cũng cho thấy một tín hiệu tích cực. Không ít bạn trẻ đã lên tiếng đặt câu hỏi về tính “chuẩn” của trang phục, về ranh giới giữa cách điệu và sai lệch, về trách nhiệm của nhà phát hành khi gắn nhãn “truyền thống”. Điều đó cho thấy, người trẻ không thờ ơ với văn hoá, nhưng họ đang đứng trước một nghịch lý: vừa là đối tượng tiếp nhận văn hoá mạnh mẽ nhất, vừa là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước những sai lệch trong truyền thông văn hoá.

Hà Đức Duy (19 tuổi, người chơi game) cho biết ban đầu anh không quá để ý đến việc trang phục lệch chuẩn, bởi nghĩ rằng nhà sản xuất chỉ muốn giữ phom dáng gốc của nhân vật. “Chỉ đến khi có tranh cãi, mình mới nhận ra vấn đề. Đây là tựa game được chơi ở nhiều quốc gia, trong đó có Trung Quốc. Khi họ nhìn thấy hình ảnh như vậy thì cảm giác cũng không tích cực”, Duy nói. Đồng thời Duy cũng bày tỏ hy vọng sẽ được thấy “nàng tiên gạo” trong một hình ảnh chỉn chu hơn sau khi chỉnh sửa. Nguyễn Mạnh Hùng (17 tuổi) cùng bày tỏ: “Em thấy hình ảnh nhân vật khi ra mắt trang phục này cũng sẽ ít nhiều bị tranh cãi vì nó không mang đúng hình ảnh áo dài Việt Nam”.

Trước phản ứng của cộng đồng, nhà phát hành đã công khai xin lỗi và cam kết chỉnh sửa lại trang phục theo đúng chuẩn áo dài Việt Nam. Theo TS. Nguyễn Thị Thanh Mai, đây là một động thái tích cực, thể hiện trách nhiệm xã hội. Tuy nhiên, giá trị của lời xin lỗi chỉ thực sự được khẳng định khi đi kèm hành động sửa sai rõ ràng, minh bạch và thiết lập cơ chế phòng ngừa sai lệch trong tương lai.

Câu chuyện quanh bộ trang phục gây tranh cãi không chỉ dừng lại ở một tựa game. Nó phản ánh cách người trẻ đang tiếp cận văn hoá trong môi trường số. Khi làm đúng, game có thể là cầu nối mạnh mẽ giữa người trẻ và văn hoá. Khi làm sai, nó cũng có thể trở thành con đường ngắn nhất dẫn đến những lệch chuẩn nhận thức. Vụ việc lần này có thể trở thành một bài học cần thiết, không chỉ cho nhà làm game, mà cho cả cách chúng ta để văn hoá truyền thống bước vào đời sống số của người trẻ hôm nay.

Hoàng Huỳnh