Thế nhưng, sau chuyến Famtrip thực tế, tôi cứ đau đáu một câu hỏi: Tại sao chúng ta sở hữu viên kim cương thô quý giá như thế, mà khách du lịch vẫn chỉ như người lạ lướt qua một bảo tàng tĩnh lặng?.

Những “mỏ vàng” di sản và nỗi lo “diễn viên” trên sân nhà

Điểm dừng chân đầu tiên là Buôn Akô Dhông - nơi được mệnh danh là buôn làng đẹp nhất Buôn Ma Thuột. Di sản ở đây là có thật, giá trị là có thật. Nhưng nhìn cách chúng ta đang vận hành, tôi thấy lo. Chúng ta đang sa vào lối mòn “trình diễn”. Khách đến xem tạc tượng, nghe cồng chiêng, ăn gà nướng rồi... đi ngủ. Thiếu một “kịch bản trải nghiệm” chiều sâu để biến những ngôi nhà sàn dài thành những không gian kể chuyện về mẫu hệ và tâm linh người Êđê bằng ngôn ngữ hiện đại.

Nếu không cẩn thận, chúng ta sẽ biến người dân bản địa thành những “diễn viên” phục vụ du khách. Du lịch bền vững phải dựa trên sự tự hào; khi người dân thấy di sản mang lại sự giàu có, họ mới là những người gác đền tận tụy nhất.

Sang đến Khu du lịch sinh thái cộng đồng Kotam, sự thiếu chuyên nghiệp càng lộ rõ. Kotam đang nỗ lực chạm tới danh hiệu làng du lịch quốc tế, nhưng thực tế lại thiếu đi những điểm nhấn bản sắc, đặc biệt là sự thiếu hụt về hoa và cảnh quan đặc trưng để níu chân lữ khách. Tại sao chúng ta không học cách người Thái làm mỗi buôn làng một sản phẩm độc bản (OCOP du lịch) để du khách phải khao khát sở hữu?

Sự can thiệp thô bạo tại hồ Lắk và hiểm họa ở Núi Đá Voi

Nỗi đau lớn nhất trong chuyến đi có lẽ là khi chứng kiến thực trạng tại Khu du lịch Hồ Lắk. Một thắng cảnh tuyệt đẹp, lẽ ra phải là nơi con người giao hòa với đại ngàn, thì nay đang bị “bê tông hóa” một cách lạc lõng. Sự can thiệp thô bạo của những khối nhà cứng nhắc làm mất đi vẻ hùng vĩ của núi rừng, khiến di sản thiên nhiên trở nên méo mó. Chúng ta đang bán “vé tham quan” thay vì bán “giá trị văn hóa” và cảm xúc.

Cách đó không xa, điểm du lịch Núi Đá Voi - một biểu tượng kỳ vĩ khác - lại đang bị bỏ ngỏ về mặt an toàn. Việc leo lên đỉnh núi đá hiện nay cực kỳ nguy hiểm. Thiếu các biện pháp bảo hộ, thiếu sự bố trí an toàn, chỉ cần một cơn gió lốc hay một trận mưa bất chợt, thảm họa có thể xảy ra với lữ khách bất cứ lúc nào. Đã vậy, nơi đây cũng thiếu vắng sắc hoa và những câu chuyện di sản để tạo nên bản sắc riêng biệt, khiến nó chỉ là một khối đá vô hồn trong mắt khách phương xa.

Di sản - thứ duy nhất không thể đánh mất

Làm việc với các nhà nghiên cứu, đơn vị truyền thông và ghé thăm các điểm như Bảo tàng Thế giới Cà phê, Bảo tàng Nhà đày Buôn Ma Thuột, hay Làng gốm Yang Tao, tôi nhận ra một giá trị cốt lõi: Chúng ta có thể mất nhiều thứ theo thời gian, nhưng không thể đánh mất di sản.

Hạt cà phê CADA từ năm 1922 là chứng nhân lịch sử, nhưng tại sao nó vẫn chỉ dừng lại ở việc tham quan cây trồng mà chưa trở thành một hành trình di sản từ “đồn điền đến ly cà phê” đầy cảm xúc như cách người Pháp làm vang?. Dù doanh thu du lịch năm 2025 đạt trên 13.000 tỷ đồng, nhưng nếu chỉ nhìn vào con số mà quên mất việc bảo tồn và phát huy bản sắc, chúng ta sẽ sớm cạn kiệt tài nguyên.

Bài toán hạ tầng và giấc mơ “Lên rừng xuống biển”

Rời Buôn Ma Thuột để về với Phú Yên, tôi đi trên cung đường hơn 200 km. Gọi là quốc lộ nhưng đường sá khá vắng vẻ, khó đi và hạ tầng còn rất khiêm tốn. Đây là một rào cản lớn cho mục tiêu kết nối liên vùng. Nếu không có một “hệ điều hành du lịch số” đồng bộ để khách lẻ có thể tự lên lịch trình, tự nghe thuyết minh qua GPS, thì sự kết nối này vẫn chỉ nằm trên giấy.

Đắk Lắk không cần thêm những khách sạn bê tông chọc trời. Cái chúng ta cần là một cuộc cách mạng về quản trị trải nghiệm. Chúng ta cần những nhà đầu tư chiến lược, những người đến để xây dựng biểu tượng chứ không phải để “phân lô bán nền” cảnh quan.

Khi ánh lửa trại tắt, đại ngàn không nên chìm vào tĩnh lặng để rồi túi tiền du khách cũng đóng lại. Chúng ta đang bỏ ngỏ khung giờ vàng sau 21 giờ tối, thứ mà Hong Kong hay Singapore đã tận dụng triệt để để phát triển kinh tế đêm.

Tiếng cồng chiêng Tây Nguyên cần phải vang vọng không chỉ trong lễ hội, mà phải là tiếng vang của một nền kinh tế du lịch đẳng cấp và chuyên nghiệp.

Duy Khanh