Sự kiện đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc tổng kết và công bố kết quả nghiên cứu từ Di tích Vườn Chuối (xã Hoài Đức, TP Hà Nội), địa điểm khảo cổ tiêu biểu cho thời đại Kim khí ở miền Bắc Việt Nam.

Di tích Vườn Chuối đã chứng minh sự hiện diện của một làng cổ phát triển liên tục cách nay gần 4.000 năm, trải qua các giai đoạn văn hóa từ Phùng Nguyên – Đồng Đậu – Gò Mun đến Đông Sơn và Hậu Đông Sơn. Từ khi được phát hiện vào năm 1969, di tích này đã trải qua 11 lần khai quật. Đặc biệt, cuộc khai quật quy mô lớn khu vực phía Tây từ tháng 3/2024 đến tháng 3/2025 đã làm xuất lộ cơ bản không gian cư trú, dấu tích sinh hoạt, công xưởng chế tác đồ đá, đồ gỗ, và khu vực mộ táng.

Cũng trong khuôn khổ sự kiện, đại diện Bảo tàng Hà Nội đã công bố Quyết định số 3134/QĐ-UBND ngày 23/6/2025 của UBND Thành phố Hà Nội về việc xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa đối với Di tích khảo cổ di chỉ Vườn Chuối. Quyết định này là sự khẳng định chính thức về tầm vóc và giá trị lịch sử đặc biệt quan trọng của Vườn Chuối.

Giám đốc Bảo tàng Hà Nội, ông Nguyễn Tiến Đà, cho biết từ đầu tháng 4/2025, Bảo tàng đã phối hợp với Viện Khảo cổ học và Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn tiến hành chỉnh lý, nghiên cứu hệ thống di vật đồ sộ thu thập được từ cuộc khai quật năm 2024. 

Về di tích, nghiên cứu mặt bằng cư trú của cư dân Vườn Chuối cho thấy quá trình mở rộng và phát triển liên tục của một làng Việt cổ qua các thời kỳ lịch sử. Từ hình thái tụ cư ban đầu trên địa hình cao của các gò đất, với hệ thống hào bao quanh gắn với các dòng chảy tự nhiên, không gian cư trú dần mở rộng xuống các khu vực thấp lân cận và xuất hiện loại hình nhà sàn, nhà dài. Những tư liệu này tiếp tục khẳng định sự hiện diện của một xã hội có tổ chức, với sự phân công lao động đạt trình độ tương đối cao.

Kết quả nghiên cứu di cốt cho thấy tục nhổ răng cửa ở người trưởng hành phổ biến trong giai đoạn văn hóa Phùng Nguyên muộn, cách nay khoảng 3.500 năm; ở các giai đoạn tiếp theo, tục lệ này không còn được ghi nhận.

Tại làng cổ Vườn Chuối, các nghề thủ công chế tác đồ ngọc, đồ gỗ, đồ gốm và đúc đồng đã phát triển thành những ngành nghề chuyên hóa. Khu chế tác đồ ngọc được bố trí quy củ ở đầu làng, đồng thời có khả năng tồn tại một không gian nghi lễ kề bên.

Về di vật, đợt chỉnh lý năm 2025 đã xử lý khối lượng di vật rất lớn từ đợt khai quật năm 2024, gồm: trên 15 nghìn tấn gốm mảnh, gần 5 nghìn tấn đất chứa mẫu di tích thực vật và khoảng 15.000 hiện vật thuộc các nhóm chất liệu đá, đồng, gốm, gỗ, xương, sắt… trải qua nhiều giai đoạn văn hóa khác nhau.

Mặc dù vẫn đang trong quá trình chỉnh lý, bước đầu có thể nhận diện một số tiêu bản đặc biệt quý hiếm lần đầu được ghi nhận trong lịch sử nghiên cứu giai đoạn Kim khí ở miền Bắc Việt Nam và Hà Nội, gồm: rìu - bích chất liệu đá ngọc màu xanh, biểu trưng quyền lực thủ lĩnh, là đồ tùy táng trong một ngôi mộ giai đoạn Tiền Đông Sơn, cách nay khoảng 3.500 năm; vật đeo mô phỏng hình đầu chim phượng; sưu tập đồ ngọc gồm vật đeo (vòng, khuyên tai, hạt chuỗi…) và những vật tượng trưng cho quyền lực của tầng lớp thủ lĩnh (nha chương, vật đeo dạng mũi nhọn…).

Những tư liệu từ cuộc khai quật năm 2024 và đợt chỉnh lý khoa học năm 2025 tiếp tục bổ sung nguồn sử liệu, khẳng định giá trị lịch sử - văn hóa đặc biệt quan trọng của di tích Vườn Chuối trong thời đại Kim khí ở miền Bắc Việt Nam. Địa điểm Vườn Chuối là di chỉ cư trú, mộ táng và là khu công xưởng thủ công phát triển liên tục qua các giai đoạn văn hóa Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun - Đông Sơn và Hậu Đông Sơn. 

Ông Nguyễn Tiến Đà nhấn mạnh, Vườn Chuối là đại diện tiêu biểu cho một ngôi làng mang đậm dấu ấn cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, những người đã khai phá và làm chủ vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, tạo tiền đề cho sự hình thành Nhà nước sơ khai của người Việt cổ.

Nội dung trưng bày chuyên đề gồm 5 phần: Hành trình khám phá; Hội tụ và kết tinh các nền văn hóa; Bảo vệ, phát huy giá trị di sản di chỉ Vườn Chuối; Các nhà khoa học gắn với Vườn Chuối; Góc trải nghiệm làm nhà khảo cổ học.

Trưng bày giới thiệu gần 1.000 tài liệu, hiện vật, tư liệu, hình ảnh và bản đồ họa mô phỏng các loại hình hiện vật, đời sống sinh hoạt của cư dân làng cổ Vườn Chuối, được sưu tầm, khai quật và nghiên cứu trong nhiều năm qua tại di tích Vườn Chuối. Trong nghệ thuật trưng bày, sử dụng công nghệ trình chiếu 3D, 3D mapping; trình chiếu phim ngắn tái hiện về đời sống sinh hoạt cư dân Tiền Đông Sơn và Đông Sơn sẽ mang đến trải nghiệm trực quan, hấp dẫn, giúp công chúng và các nhà khoa học tiếp cận một cách toàn diện nhất những giá trị độc đáo của Di tích Vườn Chuối. 

Ban tổ chức cũng ra mắt ấn phẩm sách “Khám phá Vườn Chuối (Hà Nội) qua mùa khai quật năm 2024 - 2025”, tổng kết hành trình khám phá và khẳng định sức sống của di sản khảo cổ này trong cuộc sống đương đại.

Hương Mi