Khoảng cách kéo dài giữa nghiên cứu và sản xuất

Hàng chục nghìn đề tài nghiên cứu được công bố mỗi năm, nhưng chỉ một phần nhỏ tìm được đường đến ứng dụng thực tiễn. Nhiều công trình được nghiệm thu, lưu trữ trong thư viện, mà không chuyển hóa thành sản phẩm hay quy trình phục vụ sản xuất. Nguyên nhân không chỉ do thiếu vốn thương mại hóa, mà còn vì chưa có thị trường công nghệ đúng nghĩa – nơi kết quả nghiên cứu có thể được “rao bán”, doanh nghiệp có thể tìm mua, và hai bên có cơ chế giao dịch minh bạch. Trong khi đó, sự kết nối giữa viện trường và doanh nghiệp còn lỏng lẻo, dẫn đến tình trạng “người nghiên cứu không biết thị trường cần gì, người sản xuất không biết khoa học có gì”.

Luật 2025: Thiết lập thị trường ứng dụng công nghệ

Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 khẳng định mục tiêu hình thành và phát triển thị trường khoa học – công nghệ, coi đây là cầu nối bắt buộc để nghiên cứu đi vào sản xuất. Những điểm mới nổi bật gồm:

Trung tâm giao dịch công nghệ: được luật hóa như các sàn giao dịch chuyên nghiệp, nơi kết quả nghiên cứu, bằng sáng chế, công nghệ mới có thể được niêm yết và chào bán.

Hệ thống định giá công nghệ: tạo cơ sở pháp lý để thẩm định giá trị công nghệ, tránh tình trạng mua bán theo cảm tính, vừa bảo vệ nhà khoa học, vừa bảo vệ doanh nghiệp.

Khuyến khích doanh nghiệp đặt hàng nghiên cứu: mở ra kênh hợp tác trực tiếp, giúp nghiên cứu định hướng ngay từ đầu theo nhu cầu sản xuất.

Thách thức trong triển khai và những khoảng trống mới

Dù Luật 2025 đã mở đường, thách thức trong triển khai không nhỏ. Trước hết là năng lực định giá công nghệ, hiện còn thiếu chuyên gia và cơ sở dữ liệu để xác định đúng giá trị nghiên cứu. Nếu không khắc phục, thị trường công nghệ khó vận hành minh bạch.

Thứ hai, niềm tin giữa viện trường và doanh nghiệp chưa cao. Doanh nghiệp lo ngại công nghệ không phù hợp sản xuất, còn nhà khoa học e ngại bị ép giá. Thị trường ứng dụng công nghệ chỉ thành công khi hai bên chia sẻ lợi ích công bằng, có cơ chế bảo vệ quyền lợi rõ ràng.

Ngoài ra, sự phân tán trong quản lý – khi nhiều bộ, ngành cùng tham gia – cũng có thể tạo ra rào cản hành chính. Một thị trường công nghệ hiệu quả đòi hỏi điều phối thống nhất, giảm thủ tục, khuyến khích giao dịch tự do hơn.

Từ hành lang pháp lý đến năng lực thực thi

Luật 2025 đã đặt nền móng, nhưng để biến nghiên cứu thành sản phẩm trên thị trường, cần những bước đi đồng bộ:

Xây dựng hệ thống dữ liệu công nghệ quốc gia, kết nối viện trường với doanh nghiệp qua nền tảng số.

Đào tạo đội ngũ chuyên gia định giá công nghệ, bảo đảm giao dịch minh bạch.

Khuyến khích cơ chế đồng tài trợ nghiên cứu giữa doanh nghiệp và viện trường, để sản phẩm cuối cùng đáp ứng cả tiêu chí khoa học lẫn nhu cầu thị trường.

Thúc đẩy văn hóa đổi mới sáng tạo, trong đó doanh nghiệp chủ động tìm đến viện trường, còn nhà khoa học coi doanh nghiệp là đối tác đồng hành.

Thị trường công nghệ không thể hình thành trong một sớm một chiều. Nhưng với hành lang pháp lý mới và quyết tâm chính trị, đây là con đường tất yếu để khoa học trở thành động lực phát triển sản xuất, đưa Việt Nam vươn lên nấc thang giá trị cao hơn trong chuỗi toàn cầu.

Đức Tài