Trong ngành công nghiệp âm nhạc hiện đại, fandom đang trở thành yếu tố quyết định sức mạnh của nghệ sĩ. Khái niệm “superfan” – những người hâm mộ trung thành và sẵn sàng đồng hành lâu dài – ngày càng được các hãng giải trí chú trọng hơn cả những bản hit đơn lẻ.

Tại Hàn Quốc, điều này đã xuất hiện từ lâu trong ngành công nghiệp K-pop. Thông qua livestream, chương trình thực tế và các sự kiện dành riêng cho người hâm mộ, các công ty giải trí đã xây dựng một hệ sinh thái nhằm biến khán giả thông thường thành cộng đồng người hâm mộ gắn bó bền chặt với thần tượng.

Để duy trì hệ sinh thái này, các công ty K-pop triển khai chiến lược sở hữu trí tuệ (IP) vượt xa phạm vi bản quyền âm nhạc, từ nhãn hiệu, thiết kế hàng hóa cho tới sáng chế công nghệ liên quan đến fandom. Đồng thời, chính người hâm mộ cũng ngày càng hiểu rõ về bản quyền và nhãn hiệu để theo dõi hoạt động của thần tượng, thậm chí chủ động phát hiện và tố giác các hành vi xâm phạm quyền IP.

Các nhóm nhạc K-pop thường được xây dựng thông qua quá trình đầu tư và đào tạo bài bản của các tập đoàn giải trí lớn như SM Entertainment, Hybe Corporation, JYP Entertainment và YG Entertainment. Những công ty này không chỉ hoạt động như hãng thu âm mà còn quản lý nghệ sĩ, sản xuất âm nhạc, tổ chức sự kiện và xuất bản nội dung.

Nhiều doanh nghiệp thậm chí thành lập bộ phận chuyên trách cấp phép IP, tiêu biểu như Hybe IPX hay JYP Three Sixty. Một số công ty còn đưa chiến lược sở hữu trí tuệ vào tài liệu dành cho nhà đầu tư, điển hình là chiến lược “SM 3.0: IP Monetization Strategy” của SM Entertainment.

Không dừng lại ở đó, các công ty K-pop còn ban hành quy tắc ứng xử dành cho fandom, trong đó khuyến khích người hâm mộ hỗ trợ phát hiện vi phạm IP. Năm 2023, SM Entertainment ra mắt nền tảng KWANGYA 119 để tiếp nhận báo cáo vi phạm quyền sở hữu trí tuệ từ người hâm mộ. Theo một luật sư của công ty, nền tảng này tiếp nhận trung bình khoảng 400 báo cáo mỗi tháng.

Một trong những vụ việc nổi bật cho thấy sức mạnh của fandom trong việc bảo vệ IP là tranh chấp liên quan tới cụm từ “borahae” của nhóm BTS. Năm 2021, fandom BTS Army phát hiện công ty mỹ phẩm Lalalees đăng ký nhãn hiệu cho cụm “I purple you” (“borahae”, nghĩa là “yêu thương” theo cách diễn đạt của BTS). Người hâm mộ lập tức phản ứng dữ dội trên mạng xã hội và báo cáo sự việc với Hybe. Cuối cùng, Lalalees phải rút đơn đăng ký và công khai xin lỗi fandom.

Vụ việc này phản ánh thực tế phổ biến trong văn hóa K-pop, nơi người hâm mộ xem việc bảo vệ thần tượng là trách nhiệm của mình. Những tranh cãi về việc sao chép ý tưởng, đạo nhạc, lấy cảm hứng quá mức từ hình ảnh hay phong cách biểu diễn thường xuyên nổ ra giữa các fandom.

Bản quyền vẫn là nền tảng cốt lõi của ngành công nghiệp K-pop. Năm 2023, Hiệp hội Bản quyền Âm nhạc Hàn Quốc (KOMCA) được xếp hạng là tổ chức thu tiền bản quyền âm nhạc lớn thứ 9 thế giới, với doanh thu khoảng 279 triệu euro.

Theo Liên đoàn Công nghiệp Ghi âm Quốc tế (IFPI), K-pop là thể loại dẫn đầu toàn cầu về doanh số bán album vật lý và nhạc số trong năm 2024. Trên bảng xếp hạng Global Album Sales Chart 2024 của IFPI, có tới 17/20 album thuộc về các nghệ sĩ K-pop.

Ngoài âm nhạc, bản quyền còn bảo vệ nhiều tài sản khác trong hệ sinh thái K-pop, bao gồm nền tảng tương tác với người hâm mộ như Weverse của Hybe hay Bubble thuộc hệ sinh thái LYSN của SM Entertainment. Đây là các nền tảng sử dụng phần mềm và nội dung được bảo hộ bản quyền nhằm tăng sự kết nối giữa thần tượng và fandom.

Vũ đạo cũng là yếu tố quan trọng của K-pop và từng gây ra nhiều tranh cãi pháp lý. Một trường hợp đáng chú ý là điệu nhảy ca khúc “Shy Boy” của nhóm Secret được Tòa án Quận Seoul công nhận là tác phẩm có bản quyền vào năm 2011.

Năm 2024, tranh cãi tiếp tục nổ ra khi nhà sản xuất Min Hee-jin cáo buộc nhóm Illit sao chép vũ đạo của NewJeans trong ca khúc “Lucky Girl Syndrome”. Người hâm mộ NewJeans cũng chỉ ra nhiều điểm tương đồng khác giữa Illit và NewJeans, từ động tác nhảy tới hình ảnh, MV và phong cách thẩm mỹ. Những tranh cãi tương tự còn liên quan đến Le Sserafim, kéo theo các tuyên bố pháp lý từ các công ty quản lý.

Người hâm mộ K-pop còn theo dõi sát sao cơ sở dữ liệu bản quyền để tìm hiểu ai là người đứng sau các ca khúc nổi tiếng. Khi danh sách bài hát mới được công bố, fandom thường tra cứu thông tin về nhạc sĩ và nhà sản xuất từng tham gia các dự án trước đó.

Hiện nay, ngày càng nhiều thần tượng K-pop tham gia sáng tác. Thành viên các nhóm như Seventeen, Ive, BTS hay Twice đều có tên trong phần credit sáng tác của album.

Người hâm mộ cũng thường xuyên theo dõi cơ sở dữ liệu trực tuyến của KOMCA để phát hiện các bài hát mới được đăng ký bản quyền. Khi thần tượng trở thành thành viên chính thức của KOMCA, fandom thường tổ chức chiến dịch chúc mừng trên mạng xã hội.

Không chỉ quan tâm tới bản quyền, fandom K-pop còn tích cực theo dõi cơ sở dữ liệu KIPRIS của Cơ quan Sở hữu trí tuệ Hàn Quốc để cập nhật các đơn đăng ký nhãn hiệu mới.

Trong K-pop, nhãn hiệu không chỉ bảo vệ tên nhóm và logo mà còn bao gồm cả tên fandom. Các fandom như Army của BTS, ReVeluv của Red Velvet hay NCTzen của NCT đều đã được đăng ký nhãn hiệu tại Hàn Quốc. Các công ty cũng đăng ký bảo hộ biệt danh nhóm, nghệ danh thần tượng và thậm chí tên bài hát.

Tuy nhiên, quyền sở hữu nhãn hiệu thường thuộc về công ty quản lý chứ không phải nghệ sĩ. Dù vậy, xu hướng này đang dần thay đổi. Năm 2022, nhóm GOT7 đạt thỏa thuận với JYP Entertainment để nhận chuyển nhượng nhãn hiệu nhóm. Đến năm 2025, nghệ sĩ G-Dragon cũng đạt được thỏa thuận tương tự với YG Entertainment.

Ngược lại, NewJeans gặp nhiều khó khăn trong tranh chấp với công ty Ador. Sau phán quyết bất lợi hồi tháng 3/2025, nhóm tuyên bố tạm dừng hoạt động. Theo quyết định của tòa án, nhóm không được tự tổ chức biểu diễn, phát hành nhạc hay ký hợp đồng quảng cáo trong thời gian tranh chấp thương hiệu và kế hoạch đổi tên thành NJZ.

Bên cạnh âm nhạc, lightstick – vật phẩm biểu tượng của fandom K-pop – cũng là một tài sản sở hữu trí tuệ quan trọng. Các sản phẩm này kết hợp giữa kiểu dáng công nghiệp và công nghệ đồng bộ Bluetooth, vốn có thể liên quan đến các bằng sáng chế phức tạp.

SM Entertainment và Hybe đều sở hữu nhiều đơn đăng ký kiểu dáng và sáng chế liên quan đến lightstick. Với người hâm mộ, lightstick không đơn thuần là hàng lưu niệm mà còn là biểu tượng nhận diện cộng đồng fandom trong các buổi biểu diễn trực tiếp.

Fandom K-pop thậm chí còn theo dõi cơ sở dữ liệu sáng chế và kiểu dáng để phát hiện sản phẩm mới sắp ra mắt. Năm 2021, BTS Army từng phát hiện thông tin về thiết bị xem ảnh 3D cá nhân hóa thông qua cơ sở dữ liệu đăng ký IP, tạo nên làn sóng thảo luận sôi nổi trên mạng xã hội trước khi sản phẩm nhanh chóng “cháy hàng”.

Rõ ràng, người hâm mộ K-pop ngày nay không còn là những khán giả thụ động. Họ đã trở thành một phần tích cực trong hệ sinh thái K-pop, nơi sở hữu trí tuệ đóng vai trò trung tâm. Từ âm nhạc, nội dung nghe nhìn, vũ đạo, biểu diễn cho tới hàng hóa và công nghệ, K-pop đang vận hành như một “đế chế IP” được bảo vệ chặt chẽ bởi cả doanh nghiệp lẫn cộng đồng fandom toàn cầu.   

Thái An/ WIPO MAGAZINE