Sự bùng nổ của K-pop không chỉ đưa Hàn Quốc trở thành một trong những trung tâm âm nhạc lớn nhất châu Á, mà còn biến bản quyền âm nhạc thành một “mặt trận chiến lược” trong kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo (AI).

Bản quyền âm nhạc - Trụ cột chính của ngành công nghiệp K-pop

Năm 2024, Hàn Quốc thu được khoảng 465,3 tỷ won tiền bản quyền âm nhạc, gấp đôi so với năm 2021 và đứng thứ 11 toàn cầu về doanh thu bản quyền âm nhạc. Riêng Korea Music Copyright Association (KOMCA) thu khoảng 436,5 tỷ won, tương đương 94% tổng doanh thu bản quyền âm nhạc trong nước.

Sau đó, tổ chức này đã phân phối khoảng 423,5 tỷ won cho hơn 50.000 thành viên gồm nhạc sĩ, nhà sản xuất và nghệ sĩ ký hợp đồng ủy quyền quản lý quyền tác giả.

Sự tăng trưởng mạnh của doanh thu bản quyền phản ánh quy mô ngày càng lớn của ngành công nghiệp K-pop. Đồng thời, vấn đề quản lý quyền sở hữu trí tuệ cũng được các công ty giải trí và cơ quan quản lý đặc biệt chú trọng.

Các “ông lớn” như HYBE, SM Entertainment, JYP Entertainment hay YG Entertainment đều xây dựng bộ phận xuất bản âm nhạc và quản lý bản quyền riêng, đồng thời phối hợp chặt chẽ với KOMCA để theo dõi doanh thu và xử lý tranh chấp tác quyền.

Nhiều nghệ sĩ K-pop hiện cũng là những nhạc sĩ sở hữu kho tác phẩm đồ sộ. Bang Chan, Changbin, RM, Woozi hay G-Dragon đều nằm trong nhóm nghệ sĩ có số lượng ca khúc đăng ký bản quyền cao nhất tại KOMCA, với khoảng 180 đến hơn 200 bài hát mỗi người.

Trong các vụ tranh chấp, vai trò của KOMCA ngày càng nổi bật. Tháng 8/2024, G-Dragon cùng cựu Chủ tịch YG Yang Hyun Suk và Giám đốc điều hành YG Plus bị một nhạc sĩ kiện vì nghi ngờ vi phạm bản quyền ca khúc “G-Dragon” được sáng tác từ năm 2001. Tuy nhiên, KOMCA sau đó xác nhận hồ sơ đăng ký không ghi tên G-Dragon là chủ sở hữu quyền tác giả nên nghệ sĩ này không phải chịu trách nhiệm pháp lý liên quan.

Không chỉ bảo vệ nghệ sĩ, KOMCA còn mạnh tay với các nền tảng số. Tháng 2/2025, tổ chức này khởi kiện nền tảng phát trực tuyến Wavve, yêu cầu bồi thường khoảng 40 tỷ won vì bị cho là sử dụng nhạc có bản quyền trong nhiều năm mà chưa thanh toán đầy đủ phí tác quyền.

Tuy nhiên, tranh cãi cũng cho thấy áp lực tài chính ngày càng lớn trong hệ sinh thái âm nhạc số. Wavve cho rằng mức phí bản quyền mà KOMCA đưa ra quá cao, khiến gánh nặng chi phí của các nền tảng phát trực tuyến tăng mạnh.

Một vấn đề khác gây tranh luận là cơ chế phân chia doanh thu. Doanh thu âm nhạc trực tuyến tại Hàn Quốc phải đi qua nhiều tầng trung gian như nền tảng, nhà phân phối và tổ chức quản lý tập thể trước khi tới tay người sáng tạo. Theo nhiều chuyên gia trong ngành, nhạc sĩ và nhà sản xuất cuối cùng chỉ nhận khoảng 10,5% doanh thu.

Đây được xem là một trong những nguyên nhân khiến Rosé quyết định rút khỏi KOMCA hồi năm ngoái, trở thành một trong số ít nghệ sĩ K-pop làm điều này kể từ trường hợp của Seo Tai-ji cách đây hơn hai thập niên.

Áp lực từ sự phát triển của AI

Trong khi đó, AI đang tạo ra thách thức chưa từng có đối với hệ thống bản quyền âm nhạc.

Tháng 3 năm nay, cơ quan kiểm toán nhà nước Hàn Quốc gây chú ý khi công bố kết quả rà soát cho thấy 29 cá nhân đã đăng ký hơn 200 ca khúc/người với KOMCA trong năm 2024 để nhận tiền bản quyền. Trong số 8.540 bài hát được đăng ký, khoảng 5.200 bài, tương đương 60,9%, bị nghi ngờ có sử dụng AI trong quá trình sáng tác.

Theo quy định hiện hành của Hàn Quốc, các sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra không được bảo hộ bản quyền. Chỉ những tác phẩm có đóng góp sáng tạo đáng kể từ con người mới đủ điều kiện đăng ký quyền tác giả.

Dù vậy, giới chức Hàn Quốc thừa nhận hiện chưa có tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng để xác định chính xác mức độ tham gia của AI trong một tác phẩm âm nhạc. Điều này tạo ra nguy cơ nhiều cá nhân “lách luật” nhằm hưởng tiền bản quyền.

Trước thực trạng đó, KOMCA đã triển khai hàng loạt biện pháp kiểm soát mới. Từ tháng 3/2025, tổ chức này áp dụng chính sách “tạm hoãn đăng ký” đối với các tác phẩm được khai báo có sử dụng AI.

Khi đăng ký ca khúc mới, tác giả buộc phải xác nhận có hay không việc sử dụng AI trong quá trình sáng tác. Nếu khai báo sai, KOMCA có thể giữ lại tiền bản quyền hoặc xóa tác phẩm khỏi hệ thống quản lý.

Tân Chủ tịch KOMCA, nhạc sĩ Lee Si-ha, cho biết tổ chức này đang nghiên cứu nhiều biện pháp xác minh mới, trong đó có yêu cầu nghệ sĩ nộp file làm việc gốc (DAW) để chứng minh quá trình sáng tạo thực tế.

Song song với đó, Hàn Quốc cũng đẩy mạnh hợp tác quy mô toàn ngành. Tháng 2 năm nay, sáu tổ chức lớn trong lĩnh vực âm nhạc nước này đã thành lập liên minh mang tên “Ủy ban Đồng phát triển các tổ chức quyền âm nhạc K-pop”.

Liên minh quy tụ KOMCA, Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Hàn Quốc, Hiệp hội Nhà sản xuất giải trí Hàn Quốc cùng nhiều tổ chức quản lý quyền khác, với sự tham gia của các tập đoàn lớn như HYBE, SM, JYP, YG, Sony Music, Warner Music và Universal Music.

Liên minh này tuyên bố tình trạng “khẩn cấp” trước làn sóng AI tạo sinh và đưa ra ba yêu cầu trọng tâm gồm: cấm huấn luyện AI bằng dữ liệu có bản quyền khi chưa được cho phép, bắt buộc minh bạch quy trình tạo sinh AI và xây dựng tiêu chuẩn phân biệt rõ tác phẩm do con người sáng tạo với sản phẩm do AI tạo ra.

Một trong những mục tiêu lớn nhất của Hàn Quốc là xây dựng mô hình “K-Copyright Standard Model”, hệ thống quản lý bản quyền tích hợp dựa trên blockchain và dữ liệu thời gian thực.

Hệ thống này dự kiến kết nối nhiều chuẩn nhận diện quốc tế như mã ISWC cho tác phẩm âm nhạc, mã ISRC cho bản ghi âm, Content ID của YouTube và mã định danh nội dung UCI của Hàn Quốc để theo dõi, thu phí và phân phối tiền bản quyền chính xác hơn.

Giới chuyên gia nhận định, cuộc chiến bản quyền trong kỷ nguyên AI không còn chỉ là vấn đề pháp lý, mà đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của ngành công nghiệp K-pop toàn cầu.

Trong bối cảnh AI có thể tạo ra âm nhạc với tốc độ chưa từng có, Hàn Quốc đang cố gắng đi trước một bước, vừa bảo vệ quyền lợi của nghệ sĩ, vừa thiết lập các tiêu chuẩn quản lý mới cho thị trường âm nhạc số toàn cầu.  

Thái An