Indonesia đề xuất sửa đổi toàn diện luật bản quyền để quản lý AI

Indonesia đang chuẩn bị sửa đổi Luật Bản quyền theo hướng đưa trí tuệ nhân tạo (AI) vào khuôn khổ pháp lý, trở thành quốc gia đầu tiên tại Đông Nam Á quy định trực tiếp về AI trong luật bản quyền.

Theo dự thảo được Reuters tiếp cận, luật mới sẽ cấm sử dụng AI để bắt chước "phong cách sáng tạo đặc trưng" của một tác giả. Đồng thời, mọi nội dung được tạo ra bằng AI sẽ phải công khai việc có sử dụng công nghệ này.

Dự thảo cũng quy định việc sử dụng các tác phẩm có bản quyền để đào tạo mô hình AI chỉ được thực hiện trong phạm vi ngoại lệ sử dụng hợp lý (fair use) hoặc trên cơ sở các thỏa thuận cấp phép với chủ sở hữu quyền.

Nếu các nền tảng không tuân thủ quy định, cơ quan quản lý có thể thu hồi giấy phép kinh doanh tại Indonesia. Reuters cho biết biện pháp này có thể ảnh hưởng đến Google và các công ty công nghệ Mỹ đang hoạt động tại quốc gia này.

Dự luật sẽ thay thế Luật Bản quyền số 28 năm 2014 của Indonesia và áp dụng đối với nhiều loại hình tác phẩm, từ trò chơi điện tử, nhiếp ảnh, báo chí đến điện ảnh.

Chỉ bảo hộ tác phẩm AI có đóng góp sáng tạo của con người

Theo dự thảo, các tác phẩm được tạo ra với sự hỗ trợ của AI chỉ được bảo hộ quyền tác giả nếu đáp ứng yêu cầu về sự tham gia sáng tạo của con người. Những nội dung hoàn toàn do máy tạo ra sẽ không đủ điều kiện được bảo hộ.

Tuy nhiên, dự thảo hiện chưa xác định rõ mức độ đóng góp của con người như thế nào thì đủ điều kiện được bảo hộ, một vấn đề được cho là sẽ quyết định phạm vi bảo hộ đối với các tác phẩm có sử dụng AI trong tương lai.

Ngoài ra, các nền tảng tổng hợp, đăng tải lại hoặc hiển thị bản xem trước (link preview) đối với nội dung báo chí, cũng như sử dụng các nội dung này để đào tạo AI, sẽ phải trả khoản bồi thường cho chủ sở hữu quyền. Khoản tiền này sẽ được phân phối thông qua các tổ chức quản lý tập thể quyền dưới sự giám sát của Nhà nước.

Người đứng đầu Tổng cục Sở hữu trí tuệ Indonesia (DJKI), ông Hermansyah Siregar, đã xác nhận với Reuters rằng bản dự thảo là xác thực.

Tại cuộc tham vấn công khai về dự luật ngày 4/5, DJKI cho biết các quy định mới sẽ công nhận các tác phẩm có ứng dụng AI nhưng vẫn yêu cầu phải có đóng góp trí tuệ của con người, đồng thời tăng cường cơ chế quản lý tiền bản quyền.

Ông Hermansyah Siregar nhận định: "Sự phát triển của AI tạo sinh đã làm thay đổi khuôn khổ bản quyền. Nếu không được quản lý, AI có thể làm triệt tiêu hoạt động sáng tạo của con người."

Google phản đối vì lo ngại ảnh hưởng đổi mới sáng tạo

Google là doanh nghiệp lên tiếng phản đối mạnh mẽ nhất đối với dự luật.

Trong tuyên bố trước đó, Google cho rằng các quy định quá cứng nhắc và quá rộng có thể làm suy giảm tốc độ phát triển của nền kinh tế số Indonesia.

Theo Google, những quy định như vậy sẽ gây bất lợi cho chính các nhà sáng tạo trong nước, làm chậm đổi mới sáng tạo, khiến Indonesia trở thành một trường hợp khác biệt trên phạm vi quốc tế, từ đó làm giảm động lực đầu tư cần thiết cho sự phát triển của nền kinh tế số. Công ty cho biết sẽ tiếp tục trao đổi với Chính phủ Indonesia trong quá trình hoàn thiện dự luật.

Trong khi đó, luật sư sở hữu trí tuệ và giải trí Ari Juliano Gema nhận định với Reuters rằng dự luật có thể khiến các doanh nghiệp công nghệ lo ngại vì dường như chưa phân biệt rõ giữa việc sử dụng AI cho mục đích thương mại và hoạt động nghiên cứu.

Quy định về sao chép phong cách sáng tạo tác động mạnh đến ngành âm nhạc

Đối với ngành công nghiệp âm nhạc, quy định cấm AI bắt chước "phong cách sáng tạo đặc trưng" của tác giả được xem là tác động trực tiếp đến một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất hiện nay là sao chép giọng hát và phong cách biểu diễn bằng AI.

Công nghệ này đang phát triển nhanh chóng. Tháng 3 vừa qua, Suno đã giới thiệu công cụ ghi lại giọng hát và các "mô hình tùy chỉnh" giúp hệ thống tạo nhạc phù hợp với giọng hát và phong cách riêng của từng người dùng.

Trước đó, Suno và Udio đã bị Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Mỹ (RIAA) khởi kiện trong năm 2024 với cáo buộc vi phạm bản quyền trên quy mô lớn. Sau đó, Udio đã ký các thỏa thuận cấp phép với Universal Music Group và Warner Music Group để phát triển nền tảng âm nhạc AI được cấp phép.

Indonesia hiện là một trong những thị trường âm nhạc lớn tại Đông Nam Á. Đây cũng là khu vực mà Liên đoàn Công nghiệp Ghi âm Quốc tế (IFPI) đã triển khai bảng xếp hạng âm nhạc chính thức tại sáu thị trường từ đầu năm 2025.

Đi cùng sửa luật là chiến dịch chống vi phạm bản quyền

Chính phủ Indonesia đang kết hợp sửa đổi luật với chiến dịch tăng cường xử lý vi phạm bản quyền trên môi trường số.

Theo DJKI, từ tháng 1/2025 đến tháng 5/2026, cơ quan này đã chặn 1.004 website vi phạm bản quyền, chủ yếu là các trang phát lậu phim, chương trình truyền hình, sách điện tử và nội dung phát sóng.

DJKI cho biết việc sửa đổi luật nhằm bảo vệ sinh kế của các nhà sáng tạo, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý tiền bản quyền thông qua Cơ quan Quản lý tập thể quốc gia Indonesia (LMKN).

Indonesia lựa chọn cách tiếp cận khác với Singapore và Nhật Bản

Mô hình cấp phép và bồi thường mà Indonesia đề xuất có sự khác biệt đáng kể so với Singapore. Luật Bản quyền năm 2021 của Singapore cho phép doanh nghiệp sao chép các tác phẩm được bảo hộ để đào tạo AI, kể cả cho mục đích thương mại.

Nhật Bản cũng theo đuổi cách tiếp cận tương đối cởi mở đối với việc sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI. Trong khi đó, Đạo luật AI của Liên minh châu Âu yêu cầu nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa phải được gắn nhãn.

Reuters cũng cho biết luật bản quyền của Mỹ và Singapore hiện chưa quy định trực tiếp về AI. Tuy nhiên, cơ quan bản quyền của cả hai nước đều khẳng định điều kiện để được bảo hộ quyền tác giả vẫn là phải có tác giả là con người.

Ông Hermansyah Siregar cho rằng nỗ lực sửa đổi luật của Indonesia là một phần trong xu hướng toàn cầu xem xét lại quan hệ giữa AI và bản quyền, đồng thời dẫn chứng vụ kiện của The New York Times đối với các công ty công nghệ về việc sử dụng nội dung báo chí để đào tạo hệ thống AI.

Hiện dự thảo vẫn đang trong quá trình lấy ý kiến và Chính phủ Indonesia chưa đưa ra mốc thời gian cụ thể để trình và thông qua luật mới.

Thái An