Khi điện thoại thông minh thôi "lạ lẫm" với người già vùng cao

Trời đổ mưa rồi lại nắng gắt, chị Lê Thị Thanh Tâm – Thôn trưởng thôn 5 (xã A Lưới 2) cùng lực lượng thanh niên và cảnh sát khu vực đã có những tháng không có khái niệm "giờ hành chính" khi hướng dẫn người dân sử dụng và tích hợp các thông tin trên ứng dụng VneID. Thôn của chị có 343 hộ với hơn 1.000 nhân khẩu. Để hoàn thành khối lượng công việc khổng lồ trong vòng một tuần theo mục tiêu, chị Tâm phân công chia lực lượng thành 3 - 4 đội vào cuộc.

"Vất vả nhất là ngày thứ Bảy, Chủ nhật và buổi tối, vì dân mình đa số đi làm, buôn bán cả ngày. Có lúc tôi còn đùa với mọi người: Hay là mình mang bàn ghế ra giữa chợ ngồi làm luôn cho tiện?" – Chị Tâm cười, nhớ lại giai đoạn vất vả khi mới nhận nhiệm vụ thôn trưởng.

Khó khăn lớn nhất là những người già ít khi đụng vào điện thoại thông minh, thấy công nghệ là lạ lẫm. Có nhà vừa thấy cán bộ đến hướng dẫn cài đặt định danh điện tử mức độ 2 trên VNeID liền xua tay từ chối vì sợ lừa đảo, lo ngại liên quan đến tiền bạc.

Chị Tâm và các thành viên trong tổ phải kiên trì giải thích, "cầm tay chỉ việc": từ việc đổi từ chứng minh thư cũ sang căn cước công dân gắn chíp, đến tích hợp thẻ bảo hiểm y tế, bằng lái xe vào điện thoại. Khi thấy chỉ cần một chiếc điện thoại là có thể đi khám bệnh, đi máy bay mà không cần mang theo xấp giấy tờ dày cộm, người dân mới ồ lên: "Ờ, tiện quá!"

Để tăng tốc độ lan tỏa, chị Tâm thành lập hẳn một trang Facebook của thôn để thường xuyên tuyên truyền. Ban đầu, tổ công nghệ số cộng đồng của thôn chỉ có hơn 10 người, theo quyết định mới, chị chủ động thu nạp thêm những hộ dân sử dụng công nghệ tốt vào đội ngũ. Đến nay, con số đã lên tới 65 thành viên. Khi người dân đã dùng VNeID thành thạo, công việc của tổ nhẹ hẳn đi, giờ họ chỉ còn tập trung đến tận nhà hỗ trợ những trường hợp đặc biệt khó khăn hoặc người già neo đơn.

Lực lượng "đặc nhiệm" 34.000 người của thành phố Huế

Câu chuyện của chị Thanh Tâm tại xã phía Tây TP Huế chỉ là một trong số hàng nghìn lát cắt sinh động về làn sóng chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ tại TP Huế.

Theo thông tin từ Sở Khoa học và Công nghệ TP Huế, tính đến nay, Huế đã phủ sóng Tổ Công nghệ số cộng đồng tại 100% xã, phường. Một mạng lưới khổng lồ gồm 1.161 tổ với 34.744 thành viên đã được thiết lập và hoạt động. Thành phần cốt lõi là các đoàn viên thanh niên, cán bộ cơ sở, tổ trưởng dân phố, lực lượng an ninh, hội phụ nữ và các giáo viên am hiểu công nghệ.

Nếu như giai đoạn đầu, các tổ chủ yếu dừng lại ở mức tuyên truyền lý thuyết, thì hiện nay, mạng lưới này đã chuyển mình mạnh mẽ sang hướng hỗ trợ trực tiếp. Họ chính là những người giúp dân tạo tài khoản dịch vụ công trực tuyến, cài đặt VNeID, hướng dẫn thanh toán không dùng tiền mặt và trang bị kỹ năng phòng chống lừa đảo trên không gian mạng.

Sự phát triển này mang tính đặc thù và thực chất theo từng địa bàn: Tại khu vực trung tâm (đô thị) các tổ tập trung thúc đẩy kinh tế số, hướng dẫn tiểu thương và người dân thanh toán quét mã QR, tham gia các sàn thương mại điện tử, tương tác qua ứng dụng Hue-S.

Tại khu vực vùng sâu, vùng xa (A Lưới, Nam Đông) các tổ lại đóng vai trò "xóa mù công nghệ", hướng dẫn từ những bước cơ bản nhất như cách dùng điện thoại thông minh, tiếp cận thông tin số và đăng ký các dịch vụ thiết yếu.

Sở Khoa học và Công nghệ TP Huế cho biết, các địa phương như Thuận Hóa, Hương Thủy, Phú Hồ, Phú Bài, A Lưới 2... đang là những điểm sáng tiêu biểu nhờ cách làm linh hoạt, bám sát hơi thở đời sống của người dân.

Giải quyết núi thắt, nuôi dưỡng nguồn lực dài hạn

Dù đạt được những con số ấn tượng, hành trình đưa công nghệ về làng vẫn còn những thách thức nhất định. Cơ quan quản lý thẳng thắn nhìn nhận những rào cản nội tại mang tính hệ thống.

Hầu hết thành viên tổ Công nghệ số cộng đồng đều là cán bộ kiêm nhiệm. Họ có công việc riêng, quỹ thời gian dành cho hoạt động cộng đồng bị hạn chế nên khó duy trì tính thường xuyên.

Bên cạnh đó, thành viên chủ yếu phải dùng thiết bị cá nhân (điện thoại, mạng 3G/4G tự túc). Kinh phí hỗ trợ chưa ổn định, chưa tương xứng với khối lượng công việc "ngày đêm, nắng mưa" như trường hợp của thôn 5 xã A Lưới 2. Tại vùng sâu vùng xa, kết nối internet chập chờn cũng là một bài toán.

Sau khi sáp nhập địa giới việc sắp xếp, sáp nhập các đơn vị hành chính thời gian qua tạo ra xáo trộn về địa bàn quản lý, buộc các tổ phải tổ chức lại nhân sự và điều phối lại phương thức hoạt động từ đầu.

Để giải quyết các nút thắt này và nuôi dưỡng nguồn lực dài hạn, UBND thành phố Huế đang chỉ đạo Sở Khoa học và Công nghệ khẩn trương xây dựng Nghị quyết của Hội đồng nhân dân về chính sách hỗ trợ hoạt động của Tổ công nghệ số cộng đồng. Đây được kỳ vọng là đòn bẩy kinh tế thiết thực, giúp đội ngũ cơ sở yên tâm cống hiến, đưa hoạt động đi vào chiều sâu bền vững chứ không chạy theo thành tích hình thức.

Trong giai đoạn 2024 - 2026, định hướng cốt lõi của phong trào là tiếp tục kiên trì tinh thần "Bình dân học vụ số". Các Tổ Công nghệ số cộng đồng không chỉ là người đi tìm dân, mà phải trở thành một "địa chỉ tin cậy" tại cơ sở – nơi mà bất kỳ người già, người trẻ nào khi gặp vướng mắc về dịch vụ công, lo sợ tin tặc lừa đảo, hay muốn mở gian hàng OCOP trực tuyến... đều có thể chủ động tìm đến để được hướng dẫn.

Chuyển đổi số suy cho cùng không phải là những câu khẩu hiệu vĩ mô, mà là khi một người già ở thôn miền núi xa xôi biết cách tự mở điện thoại khi khám bệnh không cần mang theo cả xấp giấy tờ, là khi người thanh niên đi làm xa có thể giải quyết thủ tục hành chính cho gia đình chỉ bằng vài cái chạm. Và trên hành trình đó, những bước chân xuyên đêm của những người như chị Thanh Tâm vẫn đang miệt mài dọn đường cho một xã hội số thực chất tại cố đô.

Bảo Hòa