1. Vấn đề “tiền số, tiền mã hoá”

Tài sản vô hình của doanh nghiệp là những tài sản không có hình thái vật chất, nhưng mang lại giá trị kinh tế cho doanh nghiệp, thường gắn với quyền sở hữu trí tuệ, lợi thế cạnh tranh, thương hiệu hay tài sản số khác. Theo báo cáo mới nhất của tổ chức SHTT thế giới - WIPO về xu hướng đổi mới và bối cảnh IP toàn cầu, những năm gần đây, thế giới đang bùng nổ đầu tư vào tài sản vô hình, sự chuyển dịch đầu tư trải dài trên các lĩnh vực từ kinh tế số, kinh tế tri thức và kinh tế sáng tạo. Hiện nay giá trị tài sản vô hình toàn cầu ước tính đạt 70 nghìn tỷ USD, tương đương với quy mô của 4 đến 5 nền kinh tế lớn nhất thế giới cộng lại.

Tại Việt Nam, trong các Nghị quyết TƯ gần đây, như Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/05/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân không đề cập trực tiếp đến tiền mã hóa. Tuy nhiên, nội dung của Nghị quyết 68 có nêu chủ trương tạo cơ chế thử nghiệm đối với những ngành, lĩnh vực mới như tiền ảo, tài sản mã hóa, tiền mã hóa, thương mại điện tử dựa trên hậu kiểm và phù hợp với thông lệ quốc tế. Nghị quyết cũng nhấn mạnh việc rà soát, hoàn thiện khung pháp lý, chính sách về dữ liệu để tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Mặc dù không có những nội dung trực tiếp, nhưng Nghị quyết số 68 là cơ sở để thành lập các cơ chế thử nghiệm mới có các giao dịch tiền mã hóa, xây dựng khung pháp lý, chính sách để quản lý loại tài sản vô hình mới này. Trên cơ sở đó, Luật Công nghiệp công nghệ số được thông qua ngày 14 tháng 6 năm 2025 có hiệu lực từ 01/01/2026 được xem là một bước tiến lớn trong việc quy định và làm rõ về vấn đề “tài sản số” nhưng dường như vấn đề “tiền số, tiền mã hoá” vẫn còn đang bỏ ngỏ.

Tiếp theo Nghị quyết số 68, và Luật Công nghiệp Công nghệ số, ngày 09/09/2025 Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP về việc triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam. Nghị quyết này quy định về triển khai thí điểm chào bán, phát hành tài sản mã hóa, tổ chức thị trường giao dịch tài sản mã hóa và cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa; quản lý nhà nước về thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam. Đây là văn bản chính thức đầu tiên thiết lập khung pháp lý cho loại tài sản mới mẻ nhưng đang phát triển nhanh chóng và  là bước tiến quan trọng khi chính thức thừa nhận giao dịch tài sản mã hóa là hợp pháp, cho phép doanh nghiệp phát hành và người dân, nhà đầu tư tham gia. Đây là quan điểm mới, thể hiện sự chấp nhận và hợp pháp hóa loại tài sản này.

2. Khung pháp luật Việt Nam đối với tiền mã hóa hiện nay và hướng hoàn thiện

Pháp luật Việt Nam đã có một bước tiến vượt bậc trong việc ghi nhận tài sản mã hóa là một loại tài sản theo pháp luật dân sự. Đây được xem là một bước tiến quan trọng vì nó thể hiện sự cởi mở của Việt Nam trong việc tiếp cận xu thế tài chính số toàn cầu, đồng thời từng bước đưa tài sản mã hóa vào khuôn khổ pháp luật nhằm bảo vệ nhà đầu tư, ngăn chặn rủi ro và phòng chống các hành vi lợi dụng công nghệ để vi phạm pháp luật.

Tuy nhiên, pháp luật mới chỉ dừng lại ở việc ghi nhận tài sản mã hóa, chưa nêu phân loại về tài sản mã hóa có bao gồm tiền mã hóa hay không. Đồng thời, Việt Nam vẫn chưa quy định chính thức công nhận tiền mã hóa như một phương tiện thanh toán hợp pháp. Tuy nhiên việc xây dựng hành lang pháp lý phù hợp cho tài sản mã hóa đang là một hướng đi đúng đắn và cần thiết trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ. Việc bắt đầu xây dựng quy định cụ thể nhằm quản lý các hoạt động liên quan đến tiền ảo nói chung, hoạt động của các sàn giao dịch về tiền ảo nói riêng giúp Nhà nước thu được một nguồn ngân sách thông qua thuế, phí, bảo đảm bình đẳng giữa mọi hoạt động kinh doanh. Đồng thời, việc xây dựng cơ chế pháp luật rõ ràng cũng giúp tháo gỡ khó khăn trong việc thi hành pháp luật khi giải quyết tranh chấp có liên quan đến tiền mã hóa, bảo vệ quyền lợi của các bên khi tham gia các giao dịch liên quan đến tiền ảo.

 2.1. Về hoạt động chào bán tiền ảo ra công chúng

Hiện tại, hoạt động chào bán tiền ảo ra công chúng ở Việt Nam được thực hiện thông qua việc huy động vốn bằng tiền ảo hoặc qua các sàn giao dịch tiền ảo và tài sản ảo giữa các bên. Các hoạt động này bao gồm kinh doanh, chuyển nhượng, góp vốn và huy động vốn đầu tư. Mặc dù, Nghị quyết số 05 đã có một số quy định về điều kiện về chào bán, phát hành tài sản mã hóa; tuy nhiên tác giả cho rằng cần bổ sung quy định về cách thức xác định được tình trạng pháp lý cũng như độ uy tín của các đồng tiền mã hóa được phát hành. Đồng thời nên có những quy định về phân loại các hoạt động chào bán tiền ảo thành từng loại hình riêng biệt dựa trên các tiêu cụ thể (mục đích, bản chất, tính chất của token được phát hành) để từ đó tạo thuận lợi cho việc quản lý.

2.2. Ghi nhận tiền mã hóa là một phương thức thanh toán hợp pháp

Đối với việc ghi nhận tiền ảo là một phương thức thanh toán hợp pháp, Việt Nam cần phải nghiên cứu dài hơi và thận trọng; có thể cân nhắc việc thực hiện theo lộ trình để dần dần cập nhật đáp ứng thực tiễn thị trường tiền tệ trong nước; cụ thể như sau:

Giai đoạn 1: Chỉ nên dừng lại ở việc ghi nhận tiền ảo là một loại tài sản đặc biệt, các nhà lập pháp Việt Nam chưa nên ghi nhận đồng tiền này như một phương thức thanh toán.

Mặc dù, tiền mã hóa mang rất nhiều lợi ích to lớn, thiết thực như thời gian thanh toán nhanh chóng, giảm chi phí giao dịch, không có sự tham gia của bên thứ ba là các tổ chức tín dụng. Tuy nhiên, thực tế bên cạnh những lợi ích này, rủi ro khi ghi nhận tiền ảo là một phương thức thanh toán lớn hơn rất nhiều; ví dụ như: tính ẩn danh, làm mất vị trí của Ngân hàng Nhà nước trong nền kinh tế. Bên cạnh lý do tới từ bản chất của tiền ảo, hiện nay sự phát triển của khoa học công nghệ ở Việt Nam cũng chưa thật sự đủ khả năng để quản lý, định danh mọi giao dịch để làm chứng từ thanh toán cũng như truy vết thanh toán. Sau này, khi có điều kiện tốt hơn về cơ sở vật chất cũng như các điều kiện khác để bảo đảm thực thi, có thể sửa đổi theo hướng ghi nhận tiền ảo là một loại phương thức thanh toán, làm rõ vai trò của Ngân hàng Nhà nước trong việc quản lý phương thức thanh toán mới này.

Giai đoạn 2: Áp dụng thí điểm tiền ảo như một phương thức thanh toán trong một nhóm đối tượng và phạm vi không gian hạn chế.

Sau khi đã ghi nhận tiền ảo, tiền mã hóa là một loại tài sản nhằm mục đích bào vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu tiền ảo, các nhà đầu tư cũng như những người tham gia vào giao dịch liên quan đến tiền ảo; cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, các nhà hoạch định có thể cân nhắc việc sử dụng một vài đồng tiền mã hóa làm phương tiện thanh toán trực tiếp. Hiện nay, Nghị quyết số 05 mới chỉ dừng lại ở việc ghi nhận việc cho phép các nhà đầu tư nước ngoài thực hiện mua, bán tài sản mã hóa nhưng vẫn thông qua 01 tài khoản thanh toán bằng đồng Việt Nam. Sau thời gian áp dụng tới đây, các nhà hoạch định chính sách Việt Nam có thể xem xét việc ghi nhận Bitcoin – là loại tiền ảo được đánh giá an toàn nhất theo tiêu chuẩn quốc tế là một phương thức thanh toán hợp pháp trên các sản giao dịch tiền ảo do nhà nước kiểm soát.

Giai đoạn 3: Công nhận tiền ảo là một phương tiện thanh toán hợp pháp

2.3. hoạt động mua bán, trao đổi, sử dụng và lưu thông tiền mã hóa

Các giao dịch liên quan đến tiền ảo được thực hiện trên sàn giao dịch cũng là một trong các loại giao dịch được xác lập và thực hiện thông qua phương thức điện tử, cụ thể là thông qua môi trường kỹ thuật số. Do đó, về lý thuyết thì giao dịch liên quan đến tiền ảo cũng thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Giao dịch điện tử năm 2023. Điều này được thể hiện rõ ràng hơn khi tại Điều 6 Luật này, khi liệt kê các hành vi bị cấm thì không có khoản nào cấm xác lập giao dịch liên quan đến tiền ảo thông qua phương tiện kỹ thuật số.

Tuy nhiên, để công nhận và kiểm soát tốt được giao dịch của đồng tiền ảo thì Việt Nam phải xây đựng được bộ tiêu chí, yêu cầu về cơ cấu vốn, điều kiện hoạt động của các sàn giao dịch, và các cá nhân, tổ chức nắm giữ tiền ảo. Những điều kiện về vốn, cơ cấu đặc thù đối với các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ tiền ảo được đặt ra khi xây các quy định để quản lý các doanh nghiệp này. Bên cạnh các quy định về cơ cấu, tổ chức của các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ tiền mã hóa; các cơ chế bảo đảm tính minh bạch trong mọi giao dịch để xử lý các vấn đề diễn ra trong quá trình mua bán, lưu thông tiền mã hóa (nội dung giao dịch, hồ sơ giao dịch, đối tượng giao dịch, số lượng tiền giao dịch,…) cũng như các cơ chế báo cáo, kiểm toán định kỳ với Ngân hàng Nhà nước cũng phải được đề xuất nhằm mục đích bảo vệ quyền, lợi của người tiêu dùng, nâng cao tính an toàn cho các giao dịch.

2.4. Quy định về thuế

Hiện Nghị quyết số 05 mới chỉ quy định khá chung chung đối với các quy định về thuế đối với các giao dịch tài sản mã hóa. Khoản 9 Điều 4 Nghị quyết số 05 quy định: “Chính sách thuế đối với giao dịch, chuyển nhượng, kinh doanh tài sản mã hóa được áp dụng như các quy định về thuế đối với chứng khoán cho đến khi có chính sách thuế đối với thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam.”

Khi tiền mã hóa được công nhận là một loại tài sản thì theo quy định của Luật Dân sự, là cơ sở để tiến hành thu thuế đối với các thu nhập có liên quan đến tiền mã hóa. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra với Nhà nước và các cơ quan thuế là phải đưa ra những quy định để làm sao quản lý được lĩnh vực này một cách hiệu quả. Việt Nam cần bổ sung các quy định về thu thuế đối với các hoạt động liên quan đến tiền ảo và các quy định này cần tập trung vào các vấn đề sau đây:

Về thuế giá trị gia tăng, đây là “thuế tính trên giá trị tăng thêm của hàng hóa, dịch vụ phát sinh trong quá trình từ sản xuất, lưu thông đến tiêu dùng”[1], là loại thuế được cộng thêm vào giá bán của các loại hàng hóa, dịch vụ mà người tiêu dùng phải thanh toán khi sử dụng hàng hóa dịch vụ đó. Tuy nhiên, hiện nay các chủ sở hữu ở tiền mã hóa mới chỉ dùng lại ở việc đầu tư, sở hữu tiền ảo với các mục đích sinh lời, hoặc dùng như một phương thức thanh toán; chứ không phải là một loại hàng hóa mang tính tiêu dùng. Như vậy, pháp luật Việt Nam cũng giống với các nước trên thế giới, không cần quy định về thuế giá trị gia tăng đối với loại tài sản này.

Về thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập doanh nghiệp

Thứ nhất, phạm vi các hoạt động liên quan đến tiền ảo bị tính thuế: Tương tự như thu nhập về đầu tư vốn ở các nước trên thế giới, việc mua bán chuyển nhượng tiền mã hóa có thể được xếp vào điểm c khoản 3 Điều 3 Luật Thuế thu nhập cá nhân. Đây là những thu nhập từ đầu tư vốn dưới hình thức khác. Hoạt động đầu tư vào tiền ảo – là một tài sản đặc biệt được pháp luật quy định trong Bộ luật Dân sự có thể mang lại lợi nhuận cho các chủ sở hữu.

Thứ hai, thuế suất áp dụng đối với các hoạt động liên quan đến tiền ảo và phương pháp tính thuế đối với các hoạt động liên quan đến tiền ảo: giá trị của tiền ảo có biến động rất nhanh, có thể tăng hoặc giảm trong một thời gian ngắn, như vậy học tập kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới, Việt nam cần bổ sung các quy định về kỳ tính thuế ngắn hạn, dài hạn với loại tài sản này tương tự như Hoa Kỳ. Với các lợi nhuận ngắn hạn thường sẽ bị chịu thuế cao hơn so với các lợi nhuận được sinh ra trong khoảng thời gian này. Các nhà làm luật cần kết hợp với các nhà nghiên cứu tài chính để tính toán và lựa chọn các mức thời gian áp dụng thuế sao cho thích hợp.

Cuối cùng, đối tượng chịu thuế đối với các hoạt động liên quan đến tiền ảo: Tất cả cá nhân, doanh nghiệp thực hiện các giao dịch mà pháp luật không cấm (theo quy định tại khoản 2 Điều 3 BLDS) đem lại lợi ích đo được bằng tiền của các chủ thể thực hiện giao dịch thì các cá nhân, tổ chức nhận được số lợi nhuận đó sẽ phải đóng thuế theo quy định của pháp luật.

[1] Điều 2 Luật Thuế giá trị gia tăng

TS. VŨ THÙY LINH